Şeyh Bedreddîn: Vâridât ve İlahî Tecellî Nurları Külliyâtı

Osmanlı Devleti'nin kuruluş ve Fetret Devri'nin en müstesna, derin ve fırtınalı simalarından biri olan Şeyh Bedreddîn Mahmûd b. İsrâîl (760-823 / 1359-1420), Dimetoka yakınlarındaki Simavna kalesinde doğmuştur. Babası fâtih gazilerden Simavna kadısı İsrâîl Bey, annesi ise Rum tekfurunun müslüman olan kızı Melek Hatun'dur. İlk tahsilini Bursa ve Konya'da yapan Bedreddîn, ardından Şam ve devrin en büyük ilim merkezi olan Kahire'ye gitmiştir. Kahire'de dönemin allâmeleri Seyyid Şerîf el-Cürcânî ve Mübârekşâh Mantıkî ile aynı ders halkalarında bulunmuş; fıkıh, hadis, kelâm ve felsefede devrinin en üstün derecesine erişerek Memlük Sultanı Berkuk'un oğlu Ferec'in hocalığına tayin edilmiştir.

Zâhirî ilimlerdeki bu muazzam zirveye rağmen içindeki derûnî arayış onu tasavvufa sevk etmiştir. Kahire'de devrin büyük Halvetî-Ekberî mürşidi Şeyh Hüseyin Ahlâtî'ye intisap etmiştir. Ahlâtî'nin dergâhında şiddetli riyâzetler ve erbainler geçiren Bedreddîn, şeyhinin emriyle Tebriz ve Kazvin taraflarına seyahat etmiş, bilahare mürşidinin vefatıyla posta oturmuştur. Ancak Kahire'deki makamı terk ederek Anadolu'ya dönmüş, Rumeli'de Edirne ve Serrez havalisinde binlerce mürid ve talebe toplamıştır. Yıldırım Bayezid'in oğlu Mûsâ Çelebi devrinde Edirne'de Kazaskerlik makamına getirilmiş; Fetret Devri'nin kanlı mücadeleleri neticesinde 1420 yılında Serrez pazarında vefat etmiştir.

Şeyh Bedreddîn'in şöhretini asırlar boyunca yaşatan en mühim tasavvufî eseri 'Vâridât'tır (Kalbe Doğan İlhamlar ve Tecellîler). Eser, Bedreddîn'in bizzat kaleme aldığı sistematik bir telif değil; onun sohbet ve halvet esnasında ulaştığı yüksek keşif hallerinde irad ettiği sözlerin, talebeleri ve halifeleri tarafından günü gününe zaptedilmesiyle meydana gelmiş bir derûnî aforizmalar mecmuasıdır.

Vâridât, İbnü'l-Arabî'nin Fusûsü'l-Hikem'i ile Sadreddîn Konevî'nin irfanî metafiziğinin Osmanlı coğrafyasındaki en cesur, berrak ve radikal açılımlarından biridir. Eser, varlığın birliği (vahdet-i vücûd), tecellî mertebeleri, melekûtî nurlar, cennet ve cehennemin hakikati, berzah âlemi ve kıyamet tasvirleri gibi en çetin metafizik meseleleri son derece veciz ve vurucu cümlelerle tahlil eder. Vâridât, asırlar boyunca Niyâzî-i Mısrî, Aziz Mahmud Hüdâyî ve İsmâil Hakkı Bursevî gibi büyük mutasavvıflar tarafından hürmetle okunmuş ve şerhedilmiştir.

Vâridât'ın mihverini teşkil eden ana fikir, mutlak tevhiddir. Bedreddîn'e göre Hak Teâlâ'dan gayrı hiçbir müstakil ve zâtî varlık yoktur; 'Lâ mevcûde illallâh' (Allah'tan başka hiçbir varlık yoktur) kaziyyesi zâhirî bir söz değil, ontolojik bir hakikattir. Kâinatta görülen sayısız kesret (çokluk), renkler, cisimler ve suretler; tek bir Hakikat'in (Zât-ı İlâhî'nin) sonsuz isim ve sıfat aynalarındaki tecellîlerinden ibarettir.

Bedreddîn bunu su ve buz misaliyle açıklar: 'Buz aslında sudur; soğukluğun tesiriyle kesifleşmiş ve donmuştur. Güneş vurup da ısındığında yine aslı olan suya döner. İşte cismanî âlem de ilahî kudretin tecellîsiyle kesifleşmiş bir surettir; marifet güneşi doğduğunda kesret buharlaşır ve geriye sadece Vahdet denizi kalır.' Bu mertebede eşyaya bakan ârif, her zerrede Hakk'ın cemâlini ve celâlini müşahede eder; hiçbir şey O'ndan hâli değildir.

Vâridât'ın en orijinal bölümlerinden biri, ruhanî varlıklar ve melekût âlemi üzerine yaptığı tefsirlerdir. Şeyh Bedreddîn, meleklerin, cinlerin ve şeytanların zâhirî cisimler gibi mekânsal varlıklar olmadığını; kâinattaki manevi kuvvetlerin, melekûtî kanunların ve nefsanî dürtülerin birer tecellîsi olduğunu izah eder.

Ona göre her bir melek, ilahî isimlerden birinin kâinattaki icra memurudur. Cebrail ilahî ilim ve vahy kuvveti, Mikail tekvin ve rızık kuvveti, İsrafil hayat ve ihya kuvveti, Azrail ise kabz ve tecerrüd kuvvetidir. İnsanın iç dünyasında akıl melekûtî bir kuvvettir; vehim ve şehvet ise süflî şeytanî fısıltıların mazharıdır. İnsan nefsini tezkiye edip kalbini arındırdığında, melekût âleminin nurlarını doğrudan müşahede eder ve 'Âlem-i Misâl'in kapıları ona ardına kadar açılır.

Şeyh Bedreddîn'in Vâridât'ta ortaya koyduğu ve devrinin kaba zâhir ulemasını en çok hayrete düşüren husus, eskatoloji (ahiret, cennet, cehennem ve diriliş) üzerine yaptığı derin te'villerdir. Bedreddîn, ahiret ahkâmını inkâr etmez; bilakis nassların zâhirini tasdik etmekle beraber, onların derûnundaki hakiki manaları ifşa eder.

Ona göre Cennet; ilahî cemâle vuslat, marifetullah lezzeti ve nefsin kötülüklerden tamamen arınması halidir. Cehennem ise ilahî nurdan mahrum kalmanın, cehaletin, benlik ateşinin ve kesret hicranının ta kendisidir. İnsan bu dünyada neyi ekerse, berzahta ve ahirette o ahlâkın suretine bürünür. Kabir azabı, insanın dünyada iken terk edemediği süflî bağlılıkların ve nefsanî arzuların rûha azap vermesidir. Bedreddîn bu tefsirleriyle cennet ve cehennemi gelecekte beklenen pasif bir mekân olmaktan çıkarıp, insanın her nefeste inşa ettiği anlık bir manevi gerçeklik olarak takdim eder.

İslâm tasavvufunun zirve mefhumu olan 'İnsân-ı Kâmil', Vâridât'ta varlığın gayesi ve ilahî sırrın aynası olarak takdim edilir. Cenâb-ı Hak bütün isimlerini cem' eden tek bir varlık yaratmayı murad etmiş ve bu mazhar İnsân-ı Kâmil olmuştur. Âlem büyük bir insandır (İnsân-ı Kebîr); insan ise küçük bir âlemdir (Âlem-i Sagîr).

Kâmil insan, Hakk'ın gören gözü, işiten kulağı ve konuşan lisânıdır. Hadis-i şerifteki 'Men reânî fe-kad reâ'l-Hakk' (Beni gören Hakk'ı görmüştür) sırrı bu mertebede tecellî eder. Şeyh Bedreddîn'e göre İnsân-ı Kâmil makamına ulaşamayan insan, sureta insan olsa da hakikatte hayvaniyet mertebesindedir. Hakiki hilafet ve velâyet, ancak nefsini sıfırlayıp kalbini İlahî Zât'ın tecellîgâhı kılan kâmil velilere mahsustur.

Şeyh Bedreddîn hakkında tarih boyunca üretilen en büyük yanılgı, onun şeriatı ve ibadetleri terk eden bir mülhid veya zındık olduğu yönündeki tezvirattır. Halbuki Bedreddîn, İslâm fıkıh tarihinin en büyük Şâfiî ve Hanefî fakihlerinden biridir. Kaleme aldığı fıkıh kitapları (Câmi'u'l-Fusûleyn, et-Teshîl, Letâifü'l-İşârât) Osmanlı mahkemelerinde asırlarca hâkimlerin el kitabı olarak kanun vazifesi görmüştür.

Vâridât'ta da açıkça vurgulandığı üzere, şeriatsız hakikat zındıklıktır; hakikatsiz şeriat ise kabukta kalmaktır. Şeriat ağacın kökü ve gövdesi, tarikat dalları, hakikat ise meyvesidir. Meyveye ulaşmak için kabuğu kırmak gerekir; ancak kabuk olmadan meyve yetişemez. Bedreddîn'in itirazı şeriatın nasslarına değil; şeriatı kuru bir şekilciliğe indirgeyen, ibadetin ruhunu ve aşkını öldüren riyakâr ulemâyadır.

Vâridât, telifinden sonra Osmanlı tasavvuf muhitlerinde muazzam bir ilgi ve tartışma dalgası yaratmıştır. Bir kısım mutaassıp fakihler eserdeki şathiyeleri zahirine hamlederek tenkit etmişlerse de, büyük arifler eserin bâtınî derinliğini kavramış ve onu şerhetmişlerdir.

Vâridât üzerine yazılan en meşhur şerhler; 17. yüzyılın büyük Halvetî kutbu Niyâzî-i Mısrî, Aziz Mahmud Hüdâyî'nin halifelerinden Şeyh Şâbân-ı Velî mektebi âlimleri ve bilahare Abdullah Bosnevî ile İsmâil Hakkı Bursevî'nin ta'likâtıdır. Niyâzî-i Mısrî, Vâridât'ın anlaşılabilmesi için sâlikin kâmil bir mürşid elinde sülûk etmesi gerektiğini, aksi halde dar akılların bu deryada boğulacağını ifade etmiştir.

Şeyh Bedreddîn'in bir dahi olduğunu gösteren en somut delil, sadece irfanda değil fıkıhta da çağının zirvesi olmasıdır. Onun muazzam eseri 'Câmi'u'l-Fusûleyn', İslâm borçlar, ticaret, mülkiyet ve muhakeme hukukunun en dakik başyapıtıdır. Osmanlı Devleti'nde kadılar bir hüküm verecekleri zaman bu kitaba müracaat ederlerdi.

Ayrıca fıkıh usûlünde yazdığı 'Letâifü'l-İşârât' ve bizzat kendi yazdığı şerhi 'et-Teshîl', zâhirî fıkıh kaideleri ile bâtınî hikmetleri meczeden emsalsiz bir usûl metnidir. Bu eserler ispat etmektedir ki, Şeyh Bedreddîn hiçbir zaman afakî hayaller peşinde koşan bir meczup olmamış; devletin adalet nizamını tesis eden en yetkin hukuk dehalarından biri olarak tarihe geçmiştir.

Şeyh Bedreddîn Mahmûd, siyasi kutuplaşmaların ve ideolojik istismarların ötesinde, İslâm irfanının yetiştirdiği en derin, cesur ve ihlaslı mutasavvıflarından biridir. O, zâhirde en yüksek şer'î makam olan Kazaskerliği icra etmiş bir fakih; bâtında ise Vahdet denizine dalmış, kalbine doğan ilahî vâridâtı hiçbir dünyevî korku duymaksızın haykırmış bir hakikat şehididir.

Vâridât eseri, kâinatın baştan başa Hakk'ın tecellîsi olduğunu, insanın kendi içindeki melekûtu keşfetmesi gerektiğini ve hakiki dindarlığın şekilperestlikten değil kalbî tevhitten doğduğunu öğreten ölümsüz bir kaynaktır. Şeyh Bedreddîn'in aziz hatırası, İslâm irfan geleneğinin engin hoşgörüsü ve metafizik cesareti olarak asırlardır Hak taliplerinin yolunu aydınlatmaktadır.