Şeyh Bedreddin Simâvî ve Vâridât: Varlık Birliği, Cezbe, Gayb Sırları ve Bâtınî Mükâşefe
"Âlemde mevcut olan her zerre, Hakk'ın zâtının ve sıfatlarının birer aynasıdır. Gözünü gafletten yum ve kalbini aç; göreceksin ki vücûd birdir, mevcûd birdir, mabûd birdir!" — Şeyh Bedreddin Mahmud Simâvî (ö. 1420)
FASIL I: Şeyh Bedreddin'in Hayatı, Kahire Tahsili ve Seyyid Ahlâtî'nin Ruhanî Ocağı
Şeyh Bedreddin Mahmud b. İsrail b. Abdülazîz es-Simâvî (1359-1420), Osmanlı Devleti'nin kuruluş döneminde yetişmiş, çağının en büyük Hanefî fıkıh otoritesi ve aynı zamanda en derin Vahdet-i Vücûd cezbe âriflerinden biridir.
Bursa ve Konya'da başladığı tahsilini Kahire'de dönemin en büyük allâmelerinden Mübârekşah Mantıkî ve Seyyid Şerîf el-Cürcânî'nin rahle-i tedrisinde ikmal etmiştir. Memlûk Sultanı Berkuk'un oğlu Ferec'in hocalığını yapacak derecede şöhret bulmuşken, Kahire'de meşhur Havas ve kimya ârifi Seyyid Hüseyin el-Ahlâtî ile karşılaşmış; akıl ilimlerinden kalbin ve cezbenin ledünnî ummanına dalmıştır. Çilehanede geçirdiği riyazetler ve seyr-i sülûk neticesinde Ahlâtî'nin halifesi olarak Anadolu ve Rumeli'ye dönmüştür.
FASIL II: Fıkıh Dehasından Mistik Keşfe: Câmi'u'l-Fusûleyn ve Vâridât
Şeyh Bedreddin, İslâm hukukunda asırlarca Osmanlı mahkemelerinde kadıların başucu kitabı olan iki ciltlik muazzam fıkıh mecmuası Câmi'u'l-Fusûleyn'i ve et-Teshîl'i telif etmiştir. Ancak onun asıl mistik mirası, vecd ve mükâşefe anlarında kalbine doğan ilhamları talebelerinin kaydettiği Vâridât (Kalbe Doğan İlahî Sırlar) adlı eseridir.
Vâridât, sıradan bir felsefe kitabı değildir; aklın sınırlarını zorlayan, doğrudan müşahede ve keşif yoluyla söylenmiş veciz ve derin metafiziksel aforizmalardır.
FASIL III: Vâridât'ın Ontolojisi: Vahdet-i Vücûd ve Âlemin Ezelî Nûru
Bedreddin'e göre varlık (vücûd) haktır ve birdir. Hak Teâlâ zâtı, sıfatları ve fiilleriyle tektir. Görünen kesret (çokluk), O'nun esmâ ve sıfatlarının merâyâda (aynalarda) tecellî etmesinden ibarettir.
"Âlem yoktan var edilmiş bir başka şey değil, Hakk'ın kendi varlığını farklı sûretlerde aşikâr kılmasıdır. Zuhûr eden O'dur, bâtın olan O'dur. Hak ile âlem arasındaki nisbet, deniz ile dalga gibidir; dalga denizden gayrı mıdır ki varlık iddiasında bulunsun?"
FASIL IV: Haşr, Cennet, Cehennem ve Melekûtun Bâtınî Tevili
Vâridât'ın tarihte en çok tartışılan ve yanlış anlaşılan bahisleri kıyamet, haşr, melekler, cennet ve cehenneme dair bâtınî şerhleridir:
- Meleklerin Hakikati: Melekler, kâinatta cereyan eden ilahî kudret kuvvetleridir. İnsandaki akıl, hafıza ve basiret melekût kuvvetlerinin insandaki zuhûrudur.
- Şeytan ve İblis: Nefs-i emmârenin, cehaletin ve vahdetten koparan vehim kuvvetinin adıdır.
- Haşr ve Diriliş: Ruhun kesif ceset libasından sıyrılıp kendi aslı olan melekût ve ceberût nûruna dönmesidir.
- Cennet ve Cehennem: Cennet, Hakk'ın rızası ve kurbiyyet tecellîsinde erimek; cehennem ise şirk, hicap ve Hak'tan gafil kalmanın yakıcı ıstırabıdır.
FASIL V: Niyâzî-i Mısrî ve Osmanlı İrfanında Vâridât Şerhleri
Şeyh Bedreddin'in Vâridât'ı asırlar boyunca Osmanlı tasavvufunun büyük kutupları tarafından müdafaa edilmiş ve şerh edilmiştir. Halvetiyye pîri Niyâzî-i Mısrî, Vâridât'ı şerhederek Bedreddin'in sözlerinin küfür veya mülhidlik değil; sekr (manevi sarhoşluk) ve yüksek vahdet şuhûdu olduğunu ispat etmiştir:
"Şeyh Bedreddin kâmil bir mürşid ve kutb-ı zamandır. Onun sözlerini zahir ehli anlayamaz, zira onun kelâmı Melekût ve Ceberût dilidir. Vâridât'ı inkâr eden, hakikatin zevkinden mahrum kalır." — Niyâzî-i Mısrî
Aynı şekilde Bosnalı Abdullah Efendi, İdrîs-i Bitlisî ve Şeyhülislâm İbn Kemâl Paşa da Bedreddin'in ilim ve takvasını teslim etmişlerdir.
FASIL VI: Hakikat ile Siyaset Arasında Bir Şehîd-i Aşk
Şeyh Bedreddin, Fetret Devri'nin siyasi çalkantıları ve müridleri Börklüce Mustafa ile Torlak Kemal'in isyan hareketleri sebebiyle Serez'de muhakeme edilmiş ve 1420 yılında idam edilmiştir. Fakat arkasında bıraktığı Vâridât ve fıkıh külliyatı, aradan geçen altı asra rağmen İslâm düşüncesinin en cesur ve derin tefekkür pınarlarından biri olarak yaşamaya devam etmektedir.
FASIL XI: Vâridât'ta Cennet, Cehennem ve Haşrin İşârî ve Temsilî İzahı
Osmanlı'nın ilk kazaskeri ve büyük fıkıh dehası Şeyh Bedreddîn Mahmûd Simavî'nin (ö. 823 / 1420) talebeleri tarafından derlenen Vâridât adlı tasavvufi eseri, İslâm düşüncesinde en çok tartışılan ve yanlış anlaşılan metinlerden biridir.
Bedreddin, Vâridât'ta cennet ve cehennem tasvirlerinin sadece maddî mekânlardan ibaret olmadığını; kalbin marifetullâh ile nurlanmasının bizzat Cennet, nefsin heva ve cehalet ateşinde kavrulmasının ise Cehennem olduğunu işârî bir dille şerh eder. Cismanî haşri inkâr etmez; ancak ahiret hakikatlerinin beşer aklının sınırlarını aşan ruhanî tecellîler olduğunu vurgular.
FASIL XII: Câmiu'l-Fusûleyn: Osmanlı Fıkhında Bir Zirve Şaheser
Şeyh Bedreddin'i sadece Vâridât ile değerlendirmek büyük bir hatadır. O, İslâm hukukunun en büyük fakihlerinden biridir. Mısır'da Kahire medreselerinde tahsil görmüş, Mübârekşah Mantıkî ve Seyyid Şerîf Cürcânî ile ilmî münazaralara girmiştir. Kaleme aldığı Câmiu'l-Fusûleyn, Hanefî fıkhında muamelât ve yargılama hukuku alanında yazılmış en muteber başyapıttır.
Osmanlı mahkemelerinde kadıların asırlarca başvurduğu kanun ve içtihat mecmuası olmuştur. Ayrıca Letâifü'l-İşârât adlı fıkıh usûlü ve ona yazdığı Teshîl şerhi, Bedreddin'in şeriat ilimlerindeki sarsılmaz otoritesini kanıtlar.
FASIL XIII: Tarihi Hakikatler Işığında Şeyh Bedreddin: Siyaset ve Fetret Dönemi
1402 Ankara Savaşı'ndan sonra Osmanlı Devleti'nin girdiği on bir yıllık 'Fetret Devri'nde Şeyh Bedreddin, Mûsâ Çelebi'nin kazaskerliğini yapmıştır. Çelebi Mehmed'in tahtı ele geçirmesinden sonra İznik'e mecburi ikamete gönderilmiş, ardından Rumeli'ye geçerek siyasî bir kalkışmanın içine sürüklenmiştir.
Börklüce Mustafa ve Torlak Kemal'in İzmir ve Manisa'daki isyanlarıyla Bedreddin'in adı yan yana anılsa da, çağdaş tarihçiler Bedreddin'in mülkiyet ortaklığı gibi iddialardan uzak olduğunu, hadisenin taht kavgalarından doğan siyasî bir trajedi olduğunu teslim etmektedir. Serez'de kurulan mahkemede fetvayı veren Mevlânâ Haydar Herevî, 'Malı helal değil, canı helaldir' diyerek onun ilmine ve zühdüne olan hürmetini korumuştur.
FASIL XIV: Vâridât Şerhleri: Niyâzî-i Mısrî ve Aziz Mahmud Hüdâyî'nin Hürmeti
Şeyh Bedreddin'in şehadetinden sonra Osmanlı mutasavvıfları onu bir vatan haini değil, mazlum bir hakikat şehidi ve veliyullah olarak kabul etmişlerdir. Niyâzî-i Mısrî, Bedreddin'i büyük bir hürmetle anmış ve Vâridât'ın ilâhî keşiflerle dolu bir hikmet deryası olduğunu beyan etmiştir.
Aziz Mahmud Hüdâyî, Şeyh Bedreddin'in torunu Halil b. İsmâil'in yazdığı Menâkıbnâme'yi takdirle karşılamıştır. Vâridât üzerine onlarca şerh yazılmış; Bedreddin'in naaşı 1961 yılında Serez'den İstanbul'a getirilerek II. Mahmud Türbesi hazîresine devlet töreniyle defnedilmiştir. O, fıkıhla tasavvufun trajik bir kavşağında devleşen büyük bir Osmanlı âlimidir.
FASIL VI: Vâridât'ın Ontolojik Zirvesi: Varlık Birliği, Ahiret ve Haşir Tevili
Osmanlı'nın ilk kazaskerlerinden, büyük fıkıh allâmesi ve vahdet-i vücûd ârifi Şeyh Bedreddîn Simavî, Vâridât adlı eserinde cezbe ve ilham halinde kalbine doğan ledünnî tecellîleri kaydetmiştir. Bedreddîn'e göre varlık tek bir hakikattir; Cenab-ı Hakk'ın Zâtı her şeyde mütecellîdir. Âlem ile Allah arasındaki münasebet, ayna ile onda yansıyan suret gibidir.
Vâridât'ın en çok tartışılan yönü, haşir ve melekût kavramlarına getirdiği felsefî tevillerdir. Bedreddîn melekleri tabiat kuvvetlerinin ve akılların ruhanî suretleri; cennet ve cehennemi ise nefsin dünyada iken kazandığı ahlâkî hallerin ahirette bürüneceği ruhanî zevk ve azaplar olarak tevil eder. Bu teviller, zâhir uleması tarafından şiddetle tenkit edilmiş olsa da, Niyâzî-i Mısrî gibi büyük ârifler Vâridât'ı şerhederek Bedreddîn'in pür tevhid dairesinde olduğunu ispatlamışlardır.
FASIL VII: Câmiu'l-Fusûleyn ve Letâifü'l-İşârât: Fıkhın Zirvesinden İrfan Meclisine
Şeyh Bedreddîn'i doğru anlamak için onun sadece Vâridât'ına değil, Hanefî fıkhının başyapıtı olan iki ciltlik Câmiu'l-Fusûleyn ve fıkıh usulü şaheseri Letâifü'l-İşârât eserlerine bakmak şarttır. Bedreddîn Osmanlı mahkemelerinde asırlarca kadıların el kitabı olan Câmiu'l-Fusûleyn'in müellifidir. Fıkıhta bu denli derin bir otorite olan bir âlimin şeriatı hafife alması veya ilga etmesi düşünülemez.
Bedreddîn zâhirî fıkıh ile bâtınî irfanı mükemmel şekilde cem etmiştir. O, fıkhın kabuk, tasavvufun ise öz olduğunu; kabuksuz özün bozulacağını, özsüz kabuğun ise bir işe yaramayacağını her vesileyle hatırlatmıştır.
FASIL VIII: Fetret Devri, Serez Mahkemesi ve İdamın Siyasi Arka Planı
Şeyh Bedreddîn'in 1420 yılında Serez'de idam edilmesi, teolojik bir meseleden ziyade Fetret Devri'nin kanlı taht kavgalarının siyasi bir neticesidir. Çelebi Mehmed ile Mûsâ Çelebi arasındaki saltanat mücadelesinde Mûsâ Çelebi'nin kazaskerliğini yapan Bedreddîn, devletin birliğini yeniden tesis etmek isteyen merkezi irade tarafından potansiyel bir tehlike olarak görülmüştür.
Börk ve Torlak Kemal isyanlarıyla doğrudan bir bağı olmadığı halde faturası ona çıkarılmış; Serez'de kurulan mahkemede fetva bizzat Şeyhülislâm Molla Haydar-ı Hirevî tarafından verilmiştir: 'Malı haram, kanı helaldir.' Bedreddîn bu hükmü tam bir tevekkülle karşılamış ve metanetle şehadete yürümüştür.
FASIL IX: Niyâzî-i Mısrî ve Aziz Mahmud Hüdâyî Nazarında Bedreddîn'in Kadr-i Kıymeti
Osmanlı tasavvuf mektebinin dev isimleri, Şeyh Bedreddîn'i daima hürmet ve tazimle anmışlardır. Niyâzî-i Mısrî, Vâridât'a yazdığı Türkçe şerhte: 'Bedreddîn sözlerini sekr halinde söylemiştir; onun sözleri vahdet-i vücûdun en ince sırlarıdır, aklı ermeyenler inkâr bataklığına düşer' diyerek onu velayet kutbu ilan etmiştir.
Şeyh Bedreddîn'in naaşı asırlar sonra Serez'den İstanbul'a nakledilmiş ve II. Mahmud Türbesi haziresine defnedilmiştir. O, Osmanlı'nın hem hukuk dehası hem de trajik irfan şehididir; Vâridât ise vahdetin ebedî fısıltısıdır.