Şeyh Bahâî ve el-Keşkûl: Matematik, Mimarlık, Felekiyyât ve Havas Metafiziği Külliyatı

Bahâüddîn Muhammed b. Hüseyin el-Âmilî (Şeyh Bahâî, 1547-1621), Lübnan Ba'lebek'te doğup İran'a göç eden; fıkıh, tefsir, hadis sahasında 'Şeyhülislâm', matematik ve hendesede 'Üstâdü'l-Asr', mimaride 'Mîmâr-ı A'zam', tasavvufta ise kâmil bir ârif olan Rönesans çapında evrensel bir İslâm bilginidir.

Şah Abbas döneminde İsfahan'ın imarında baş mimar ve şehir plancısı olarak vazife görmüş; Nakş-ı Cihan Meydanı, Mescid-i Şah (İmam Camii), Çarbağ Bulvarı ve Zâyende Rûd kanalları gibi İslâm mimarisinin taç eserlerini bizzat projelendirmiştir. Zâhirî ilimlerdeki eşsiz otoritesine rağmen daima derviş meşrep kalmış, tac ve hırkayı aşarak gönül zenginliğine sığınmıştır.

Şeyh Bahâî'nin edebiyat ve irfan dünyasındaki en sevilen eseri el-Keşkûl'dür. 'Keşkûl', dervişlerin omuzlarına astıkları hindistancevizinden oyulmuş fakr ve tefekkür kabıdır. Bahâî bu eserinde kütüphaneler dolusu bilgiyi bir derviş çantasının içine toplamıştır.

Kitapta Kur'an tefsirleri, Nehcü'l-Belâga şerhleri, Hallâc-ı Mansûr ve Bâyezîd-i Bistâmî hikmetleri, Farsça ve Arapça gazeller, matematik bilmeceleri, astronomi tahlilleri ve tarihî anekdotlar bir arada harmanlanmıştır. Doğu dünyasında yüzyıllar boyunca aydınların elinden düşmeyen bir tefekkür ve zarafet kaynağı olmuştur.

Şeyh Bahâî'nin matematik ilmindeki dehası Hulâsatü'l-Hisâb adlı risalesiyle tecelli etmiştir. Bu eser, telif edildiği 16. asırdan 19. asrın sonuna kadar Osmanlı medreselerinden Hindistan nizamiyelerine kadar bütün İslâm coğrafyasında temel matematik kitabı olarak okutulmuştur.

Eserde dört işlem, kesirler, karekök ve küpkök alma, cebirsel denklemler, bilinmeyenli formüller ve hendesî ölçüm usulleri şaşırtıcı bir durulukla özetlenmiştir. 'Hataeyn' (çift yanlış) metoduyla kök bulma algoritmaları, günümüz lineer interpolasyon tekniğinin ilk kusursuz örneklerindendir.

Astronomi sahasında telif ettiği Teşrîhu'l-Eflâk (Gök Kürelerinin Tahlili) ve er-Risâletü'l-Usturlâbiyye, gök cisimlerinin yörüngelerini, ekinoks noktalarını ve zaman tayinini hendesî formüllerle izah eder.

Bahâî, usturlap aletini sadece yön ve vakit tayin eden bir maden parçası değil, gökyüzünün yere inmiş bir aynası olarak değerlendirir. Feleklerin dairesel hareketi, ilâhî aşkın cezbeli dönüşünü (semâ) temsil eder; gezegenlerin burçlardaki seyri ise Esmâ-i İlâhiyye'nin kâinat sahnesindeki tecellî tanzimidir.

Şeyh Bahâî, İsfahan Mescid-i Şah'ın kubbesinde akıl almaz bir akustik mühendisliği tatbik etmiştir. Kubbenin tam merkezindeki siyah taşın üzerinde fısıltıyla söylenen bir söz, kubbe cidarlarındaki çift katmanlı akustik kanallar vasıtasıyla caminin en ücra köşelerinden 12 yankı ile berrak şekilde duyulabilmektedir.

Yine Bahâî'nin projelendirdiği Menâr-ı Cünbân (Sallanan Minareler), birbirine onlarca metre uzaklıkta olan iki minareden biri elle sallandığında, rezonans ve kinetik enerji transferiyle diğer minarenin de aynı frekansta sallanmasını sağlayan bir fizik şaheseridir. Günümüz deprem mühendisleri bu yapıyı modern sönümleyici sistemlerin atası kabul eder.

İsfahan'daki meşhur Şeyh Bahâî Hamamı (Hammâm-ı Şeyh), yüzyıllar boyunca sadece tek bir yağ kandilinin aleviyle koca bir hamamın sıcak suyunu temin eden efsanevi bir mühendislik sırrına sahipti.

Modern araştırmalar, Bahâî'nin hamamın altına şehrin lağım ve bataklık gazlarını (metan gazı) toplayan künkler döşediğini; tek bir alevin bu biyogaz döngüsünü sürekli ateşleyerek suyu ısıttığını ortaya çıkarmıştır. 19. yüzyılda İngiliz mühendislerin sırrı çözmek için kazı yapmasıyla bu hassas denge bozulmuş ve alev sönmüştür; bu eser tarihteki ilk biyogaz ve enerji geri dönüşüm tesisidir.

Şeyh Bahâî, derin ilmî kariyerini Nân u Halvâ (Ekmek ve Helva), Nân u Penîr (Ekmek ve Peynir) ve Tûtînâme gibi tasavvufî mesnevîlerle taçlandırmıştır. Bu şiirlerinde dünya malına meyleden zâhir ulemasını eleştirir, hakiki ilmin kalbi arındıran aşk olduğunu haykırır:

'Ey ömrünü nahiv ve mantık tartışmalarında tüketen gafil! Sen kabre girdiğinde Münker ve Nekir sana fâil ve mef'ûlü sormayacak; kalbinde Hakk'ın muhabbetinden ne getirdin diyecek.'

1621 yılında İsfahan'da vefat eden Şeyh Bahâî'nin nâşı, vasiyeti üzerine Meşhed'e nakledilmiş ve Hz. İmam Rızâ'nın (a.s.) türbesinin revaklarına defnedilmiştir. Türbesi bugün hem ulemânın hem de âriflerin hürmetle ziyaret ettiği ulu bir mâbeddir.

Şeyh Bahâî, zâhirî riyaziyenin (matematik) ötesine geçerek sayıların ve harflerin bâtınî titreşimlerini konu edinen Havas ve Cefr ilimlerinde de asrının üstadı kabul edilmiştir. Esrârü'l-Belâga ve Cihân-nümâ risalelerinde Kur'an âyetlerinin Ebced hesapları, 4x4 ve 9x9 vefk matrislerinin hendesî yerleşimi ve zikirlerin riyazî ahengi üzerine tahliller yapmıştır.

Bahâî'ye göre vefkler büyü değil; ilâhî isimlerin sayısal tecellîlerinin kozmik birer anten gibi odaklandığı matematiksel frekans ızgaralarıdır.

İsfahan'ı baştan başa geçen Zâyende Rûd Nehri'nin sularının şehrin mahallelerine, bahçelerine ve tarım arazilerine adil bir şekilde dağıtılması için Bahâî eşsiz bir hidrolik tûmâr (mühendislik defteri) hazırlamıştır.

Suyun debisini, mevsime göre debi değişimlerini ve buharlaşma paylarını hesaplayarak 33 göze ve kanala bölen 'Tûmâr-ı Şeyh Bahâî', bugün bile İran su idaresi tarafından bir mühendislik şaheseri olarak kabul edilmektedir. İsfahan'ın meşhur 33 Gözlü Köprüsü (Sî-o-se-pol) ve Hâcû Köprüsü onun hidrolik ilkeleriyle inşa edilmiştir.

Şeyh Bahâî, İsfahan Felsefe Okulu'nun iki büyük sütunu Mîr Dâmâd ve Molla Sadrâ'nın en yakın dostu ve hocasıdır. Molla Sadrâ'nın varoluşçu metafiziği (Asâletü'l-Vücûd) inşa ederken ihtiyaç duyduğu matematiksel kesinlik ve tasavvufî zevk, Şeyh Bahâî'nin meclislerinde olgunlaşmıştır.

Bahâî, aklı nakle kurban etmeyen, nakli de akılla tahrip etmeyen 'Câmiu'l-Kemâlât' (bütün kemâlâtı toplayan) bir şahsiyet olarak İslâm düşünce ufkunda ebediyen parıldayan bir kutup yıldızıdır.