Şemsü'l-Eimme es-Serahsî ve Şerhu's-Siyeri'l-Kebîr: Uluslararası Hukuk, Savaş Ahlâkı, Elçilik Hukuku ve Adalet-i Âlem Külliyâtı

İslâm hukuk düşüncesinin eşsiz dehâlarından biri olan Şemsü'l-Eimme Ebû Bekr Muhammed b. Ahmed es-Serahsî (ö. 483 / 1090 civarı), Horasan ve Mâverâünnehir coğrafyasının fıkıh ufkunu aydınlatan en büyük allâmedir. Kendisine verilen Şemsü'l-Eimme (İmamların Güneşi) unvanı, Hanefî fıkhını mantıkî tutarlılık, nasların hikmeti ve evrensel adalet zemininde yeniden sistemleştirmesinden kaynaklanmaktadır.

Serahsî'nin ilim tarihindeki yeri yalnızca teorik derinliğiyle değil, tarihte eşine az rastlanır ilmî iradesiyle mühürlenmiştir. Dönemin Karahanlı hükümdarı Emîr Hasan Han'ın şer'î hukuka aykırı bir uygulamasını tenkit ettiği için Özkend Kalesi'nin derin bir kuyusuna/zindanına hapsedilen Serahsî, yaklaşık on beş yıl boyunca hiçbir kitaba ve kütüphaneye erişimi olmaksızın, yukarıdaki talebelerine hafızasından 30 ciltlik devasa el-Mebsût'u ve ardından İslâm devletler hukukunun zirvesi sayılan Şerhu's-Siyeri'l-Kebîr'i kelime kelime yazdırmıştır.

«Zindanın karanlığı, kalbimizdeki ilim meşalesini söndürmeye yetmedi. Hakikatin sesini duvarlar arkasında da olsa ümmete ulaştırmak bizim borcumuzdur.» — Şemsü'l-Eimme es-Serahsî

Serahsî'nin bu hafıza kudreti ve hukuk felsefesi derinliği, İslâm medeniyetinde adaletin iktidar karşısındaki sarsılmaz duruşunun ebedî bir timsalidir.

Devletler hukuku, Batı dünyasında ancak 17. yüzyılda Hugo Grotius'un De jure belli ac pacis (1625) eseriyle müstakil bir disiplin olarak ortaya çıkmışken; İslâm dünyasında İmâm-ı Âzam Ebû Hanîfe'nin dâhi talebesi İmam Muhammed b. el-Hasan eş-Şeybânî (ö. 189 / 805) tarafından 8. yüzyılın sonunda es-Siyerü's-Sagîr ve es-Siyerü'l-Kebîr ile bağımsız bir hukuk dalı haline getirilmiştir.

Siyer kelimesi, lügatte yürüyüş, gidişat ve hâl mânâsına gelirken; fıkıh ıstılahında Müslümanların gayrimüslim devletler, topluluklar ve fertlerle olan barış, savaş, ticaret ve diplomasi ilişkilerini tanzim eden evrensel kurallar mecmuasını ifade eder:

• Suriye-Bizans Sınır Hukuku: Evzâî ve Şeybânî arasındaki münazaralarla gelişen bu ilim, sınır ötesi ilişkilerin kurala bağlanmasını sağlamıştır.
• Müstakil Disiplin: Şeybânî, siyer bahislerini fıkhın diğer bölümlerinden ayırarak uluslararası hukuku ilk defa müstakil bir ihtisas alanı yapmıştır.
• Serahsî'nin İhyâsı: Serahsî, Şeybânî'nin bu eserini yalnızca şerh etmekle kalmamış; her bir meselenin arkasındaki ahlâkî, felsefî ve insanî gayeleri ortaya koymuştur.

Serahsî, Şerhu's-Siyeri'l-Kebîr'in mukaddimesinde ve ilgili fasıllarında uluslararası münasebetlerin metafizik ve hukukî gayesini derinlemesine inceler. Klasik fıkıhta bazı müelliflerin savaşı asıl kabul eden yaklaşımlarına karşılık Serahsî, yaratılışın gayesi ve İslâm'ın ruhu açısından asıl olanın sulh ve emniyet olduğunu delillendirir.

Serahsî'ye göre harp, zâtı itibariyle arzu edilen bir gâye değil; zulmü defetmek, fitneyi ortadan kaldırmak ve inanç hürriyetini teminat altına almak için başvurulan ârızî ve zarurî bir tedbirdir:

1. İnsanın Muhteremliği: İnsan, yaratılışı itibariyle masum ve muhteremdir. Kan dökülmesi ve mülkiyetin ihlali ancak meşru ve zorunlu bir hakka istinaden tecviz edilebilir.
2. Tebliğ ve İkna Önceliği: Savaş ancak hakikatin barışçıl yollarla tebliğine mani olunduğunda ve zulüm başladığında meşruiyet kazanır.
3. Adaletin İkamesi: Güç, hakkın hizmetkârıdır; hakkı yok eden güç, fıkıh nazarında gasptan ve tuğyandan farksızdır.

Serahsî, İslâm devletler hukukunun zeminini teşkil eden yurt taksimatını coğrafî bir ayrım olarak değil; hukukî yetki ve güvenlik güvencesi (eman) açısından tanımlar:

• Dârü'l-İslâm: İslâm ahkâmının hâkim olduğu, Müslümanların ve zimmîlerin (gayrimüslim vatandaşların) can, mal ve din emniyetinin devlet tarafından teminat altına alındığı sahadır.
• Dârü'l-Harb: İslâm devletiyle arasında barış antlaşması bulunmayan, hukukun fiilen cari olmadığı dış dünya.
• Dârü'l-Ahd / Dârü's-Sulh: İslâm devleti ile aralarında saldırmazlık, dostluk veya ticaret antlaşması akdedilmiş bağımsız gayrimüslim devletler ülkesidir. Serahsî, bu ülkelerle olan ilişkilerin ahidnâme şartlarına göre yürütüleceğini ve onların egemenliğine saygı gösterileceğini açıkça belirtir.

«Bir memleketin Dârü'l-İslâm sayılmasının yegâne ölçüsü, orada adaletin ve emniyetin tecelli etmesidir. Zulmün hâkim olduğu yer, şeklen ne olursa olsun dârın gayesini kaybetmiştir.» — Şemsü'l-Eimme es-Serahsî

Serahsî'nin hukuk felsefesinde ahde vefa (pacta sunt servanda), dinî ve ahlâkî bir mecburiyet olduğu kadar uluslararası düzenin de omurgasıdır. Kur'ân-ı Kerîm'in «Ahidlerinizi yerine getirin; çünkü ahid mesuliyeti gerektirir» (İsrâ, 34) emri mucibince, gayrimüslim devletlerle yapılan hiçbir antlaşma tek taraflı olarak bozulamaz.

Serahsî'nin sistemleştirdiği Amân müessesesi, kadîm dünyada ferdî hakların korunmasında bir devrim niteliğindedir:

• Ferdi Amân Hakkı: Sıradan bir Müslüman fert (hatta bir kadın veya köle dahi), düşman ülkesinden gelen bir kişiye amân (hukukî dokunulmazlık ve vize) verdiğinde, devlet başkanı dahi bu emânı bozamaz.
• Müste'men Statüsü: Amân alarak İslâm yurduna giren yabancı tüccar veya seyyahın canı, malı ve inancı, kendi vatanındaymışçasına İslâm kanunlarının mutlak himayesi altındadır.
• Uluslararası Güven: Amân ve ahidnâmeler, düşmanlıkları donduran ve barış köprüleri kuran evrensel hukuk vasıtalarıdır.

Serahsî'nin Şerhu's-Siyeri'l-Kebîr'deki en çarpıcı fasıllarından biri, harp esnasında uygulanacak ahlâkî sınırlamaları konu alan bölümlerdir. Serahsî, savaşı kontrolsüz bir şiddet sarmalı olmaktan çıkarıp katı hukukî kurallara bağlamıştır:

1. Muharip Olmayanların Dokunulmazlığı: Fiilen savaşa katılmayan kadınlar, çocuklar, yaşlılar, hastalar, akıl hastaları ve mabedlerinde ibadetle meşgul olan din adamları (rahipler, keşişler) asla hedef alınamaz ve öldürülemez.
2. Ekolojik Yıkım Yasağı: Serahsî, Hz. Ebû Bekir'in meşhur on vasiyetini şerh ederek; meyve veren ağaçların kesilmesini, ekinlerin yakılmasını, su kuyularının zehirlenmesini ve hayvanların telef edilmesini kesin bir dille yasaklar. Çevre tahribatı bir harp taktiği olamaz.
3. İşkence ve Müsle Yasağı: Öldürülen düşman askerlerinin cesetlerine eziyet etmek (müsle/uzuv kesme) haramdır. İnsan bedeni, ölümünden sonra da saygıya lâyıktır.

Devletlerarası münasebetlerin sürekliliği, diplomatik temsilcilerin can ve vazife emniyetine bağlıdır. Serahsî, Hz. Peygamber'in (s.a.v.) Müseylime'nin gönderdiği elçilere «Eğer elçilerin öldürülmeyeceği kaidesi olmasaydı boynunuzu vurdururdum» buyurmasını esas alarak mutlak diplomatik dokunulmazlık nazariyesini temellendirmiştir.

Serahsî'ye göre:

• Mutlak Güvence: Savaş halinde dahi olsa, düşman devletten gelen elçiler, mektup taşıyıcıları ve müzakere heyetleri tutuklanamaz, hapsedilemez ve öldürülemez.
• Geri Dönüş Hakkı: Müzakereler başarısızlıkla sonuçlansa bile elçiye emniyet içinde kendi sınırlarına dönme hakkı tanınmalıdır.
• Diplomatik Eşyalar: Elçinin beraberinde getirdiği resmî evrak, hediye ve şahsî eşyalar müsadere edilemez ve vergiye tâbi tutulamaz.

Orta Çağ dünyasında esirlerin kılıçtan geçirildiği veya köle pazarlarında insanlık dışı şartlara terk edildiği bir dönemde Serahsî, Kur'ân-ı Kerîm'in İnsân Sûresi 8. âyetindeki «Yoksula, yetime ve esire seve seve yemek yedirirler» ilkesini fıkhî bir nizama bağlamıştır.

Esirlerin hukuku hususunda Serahsî şu temel ilkeleri ortaya koyar:

• Aç ve Çıplak Bırakılamaz: Esirin barınma, gıda ve giyim ihtiyaçları İslâm devletinin beytülmâlinden veya onu muhafaza eden zümreden karşılanmak zorundadır.
• Tahliye Alternatifleri: Devlet başkanının esirler hakkındaki yetkisi mutlak değildir; kamu yararına en uygun olanı seçmekle mükelleftir. Karşılıksız serbest bırakma (menn) veya mübadele (fidye) önceliklidir.
• Ailelerin Birbirinden Ayrılmaması: Esir ailelerin çocuklarının anne-babalarından zorla ayrılması fıkhî olarak yasaklanmıştır.

Serahsî'nin eserinde iktisadî fıkıh, uluslararası hukukun en mühim unsurlarından biridir. Yabancı tüccarların (müste'men) İslâm coğrafyasındaki faaliyetleri serbest piyasa, mülkiyet dokunulmazlığı ve adil vergilendirme prensipleriyle tanzim edilmiştir.

1. Uşûr (Gümrük Vergisi) Sistemi: Yabancı tüccarlardan alınan gümrük vergileri, mütekabiliyet (karşılıklılık) esasına dayanır. Yabancı devlet Müslüman tüccardan ne kadar vergi kesiyorsa, İslâm devleti de o kadar keser; zulüm yapılırsa adalete dönülür.
2. Miras ve Vasiyet Hakkı: İslâm topraklarında vefat eden gayrimüslim yabancı bir tüccarın terekesine el konulamaz; mirası kendi ülkesindeki vârislerine intikal ettirilir.
3. Yargı Muafiyeti ve Mahkemeler: Müste'menler kendi aralarındaki ihtilaflarda kendi dinî hukuklarına başvurabilir; İslâm mahkemelerine geldiklerinde ise hiçbir ayrımcılığa uğramaksızın tam adalet görürler.

Şemsü'l-Eimme es-Serahsî'nin Şerhu's-Siyeri'l-Kebîr'i, yalnız İslâm dünyasında değil, dünya hukuk tarihinde devletler arasındaki ilişkileri ahlâkî ve hukukî prensiplere bağlayan ilk evrensel anıttır. Eser, 19. yüzyılda Osmanlı Devleti tarafından Babıâli ricali için Ahmed Vefik Paşa ve diğer allâmeler eliyle tercüme edilmiş; 20. yüzyılda ise milletlerarası hukuk tarihçileri tarafından hayranlıkla incelenmiştir.

Ünlü hukuk tarihçisi Marcel Boisard'ın da teslim ettiği üzere, İslâm devletler hukuku modern Cenevre Sözleşmeleri'nin, savaş hukukunun ve diplomatik bağışıklıkların asırlar önceki en mükemmel öncüsüdür.

Serahsî'nin Özkend zindanının taşları arasından süzülerek gelen sesi, gücün değil hakkın üstün olduğu bir dünya nizamının nasıl inşa edileceğini beşeriyete ilân eden sönmez bir meşaledir.