Şemsü'l-Eimme es-Serahsî: el-Mebsût ve İctihad Külliyâtı

Şemsü'l-Eimme Ebû Bekr Muhammed b. Ahmed es-Serahsî (v. 483/1090), Karahanlılar devrinde hükümdara karşı hakikati eğip bükmeden haykırdığı için Özkent kalesinde derin bir kuyu zindanına hapsedilmiştir. Yanında tek bir kâğıt ve kitap bulunmaksızın, yukarıda kuyu ağzında oturan talebelerine hafızasından takrir ederek 30 büyük ciltten oluşan şaheseri 'el-Mebsût'u imlâ ettirmiştir. Her bahsin sonunda 'Bu fasıl, kuyunun dibinde zindanda mahpus bulunan kulu tarafından imlâ olunmuştur' diyerek tarihe geçen Serahsî, bilginin maddî esarete sığmayacağını ispatlamıştır.

el-Mebsût, Ebû Hanîfe'nin en parlak talebesi İmam Muhammed eş-Şeybânî'nin 'Zâhirü'r-Rivâye' külliyatının omurgasını teşkil eden 'el-Asl' (el-Mebsût) adlı eserinin en derin şerhidir. Serahsî, sadece lafızları açıklamakla kalmamış; her meselenin arkasındaki hukukî gayeyi (makâsıd), ictihadî gerekçeleri ve mezhepler arası delil çatışmalarını diyalektik bir zarafetle ortaya koymuştur. Bu sebeple Hanefî fakihleri nezdinde Serahsî'nin tahkiki, mezhebin nihaî tescil mercii sayılmıştır.

Serahsî, kıyas ile istihsân arasındaki ince ayrımı felsefî bir kesinlikle temellendirir. Kıyas; zâhirî ve şeklî bir benzerlikken, istihsân; adaletin ve kamu maslahatının zedelenmemesi için nassın bâtınî ruhuna veya zaruret ilkesine tutunarak zâhirî kıyası terk etmektir. Serahsî'ye göre istihsân keyfî bir tercih değil, daha kuvvetli ve gizli bir kıyasa (kıyas-ı hafî) rücû etmektir.

el-Mebsût'un son bölümlerini teşkil eden Kitâbü's-Siyer ve ayrıca kaleme aldığı Şerhu's-Siyeri'l-Kebîr; milletlerarası hukukun tarihteki ilk bağımsız kodifikasyonudur. Serahsî; dârü'l-İslâm ve dârü'l-harb kavramlarını coğrafî değil, hukukî güvenlik (emân) ekseninde tanımlar. Savaş esirlerinin hakları, elçilerin dokunulmazlığı, sivil halkın korunması ve ticaret serbestisi üzerine koyduğu kurallar, modern Cenevre sözleşmelerinden asırlarca önce hukukun üstünlüğünü tesis etmiştir.

Mülkiyet hakkının kutsallığı ve haksız fiillerin tazmini konusunda Serahsî, kusursuz sorumluluk ve sebepsiz zenginleşme teorilerini mükemmelen inşa etmiştir. 'Zarar izâle olunur' ilkesi gereğince, bir kimsenin malına kasten veya hataen verilen her hasarın misliyle veya kıymetiyle tazmin edilmesi şart koşulmuş; kamunun veya ferdin hakkı arasında zerre kadar ayrım yapılmamıştır.

Hukukî özneliğin sınırlarını çizen ehliyet teorisinde Serahsî; zimmet nazariyesini geliştirmiştir. İnsanın sırf insan olması hasebiyle haklara sahip olma ehliyeti (vücûb ehliyeti) ile bu hakları bizzat kullanabilme ehliyeti (edâ ehliyeti) arasındaki farkı sistemleştirmiştir. Baskı ve tehdit (ikrah) altındaki tasarrufların butlanı, akıl zayıflığı ve iflas hallerindeki kısıtlamalar (hacir) modern medenî kanunların temellerini atmıştır.

Serahsî, 'Mahreclere (çözüm yollarına) izin, hileye ise red' prensibini savunur. Şeriatın maksadı insanları darlıkta boğmak değil, helâl dairesinde genişletmektir. Ancak bu arayış, dinin yasakladığı bir haramı helâl kılmak veya bir hakkı gasbetmek gayesini güttüğü anda bâtıl olur. Fakihin görevi, nassın lafzıyla yetinmeyip kalpteki kastı tahlil etmektir.

Serahsî'nin usûl-i fıkıh sahasında yazdığı iki ciltlik 'el-Usûl'; lafız ile mânâ arasındaki bağı dörtlü kategoride çözümler: Zâhir (açık mânâ), Nass (sevk olunan asıl maksat), Müfesser (tevil ihtimali kalmamış beyan) ve Muhkem (neshedilmesi imkânsız ezelî hakikat). Bu dil mantığı, Kur'an ve Sünnet metinlerinin sübjektif yorumlarla tahrif edilmesini engelleyen zırhtır.

İbâdetler taabbüdî (akılla illetlendirilemez) iken, muamelât sahası tamamen insanların maslahatı ve adaletin ikamesi üzerine kuruludur. Serahsî, nasların illetlerini tespit ederek yeni ortaya çıkan iktisadî ve içtimaî meselelere dinamik çözümler üretmiş; fıkhın donuk bir kurallar yığını değil, yaşayan bir hikmet ırmağı olduğunu göstermiştir.

Osmanlı Devleti'nin fıkhî omurgası Şemsü'l-Eimme es-Serahsî ve Burhâneddîn el-Mergīnânî çizgisidir. Ahmed Cevdet Paşa başkanlığında hazırlanan İslâm dünyasının ilk modern medenî kanunu 'Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye', Serahsî'nin el-Mebsût'undaki ictihadları ve usûl kurallarını kanun maddeleri haline getirmiştir.