Şemseddin İbnü'l-Akfânî: Nuhabü'z-Zehâir, Kıymetli Taşlar, Kristalografi ve Ansiklopedik İlimler Külliyâtı

Şemseddin Muhammed b. İbrâhim b. Sâid el-Ensârî el-Akfânî (v. 749/1348), Mezopotamya'nın Sincar şehrinde doğmuş, Memlükler devri Mısır'ında ilmin, tıbbın ve felsefenin zirveye ulaştığı Kahire'de yetişmiştir. Mansûrî Bîmâristanı'nda başhekimlik yapmış, veba salgınında hastalarını tedavi ederken şehit düşmüştür. Akfânî, hem amelî bir tabip hem de kâinatın fizikî ve metafizikî katmanlarını sentezleyen bir ansiklopedisttir.

Akfânî'nin 'Nuhabü'z-Zehâir' adlı eseri, İslâm mineraloji tarihinin en metodik ve kapsamlı teliflerindendir. Yâkût, elmas, zümrüt, zeberced, fîrûze, lâciverd, mercan ve inci gibi kıymetli taşların tabiatını ele alırken, sadece naklî rivayetlere değil; doğrudan kimyevî, fiziki ve optik gözlemlere dayanmıştır. Taşları tanımayı bir 'basiret ve tecrübe ilmi' olarak tarif etmiştir.

Akfânî, İbn Sînâ ve Bîrûnî'nin jeolojik teorilerini ileriye taşımıştır. Taşların yeraltındaki gazların kükürt ve cıva buharlarıyla birleşmesi, yer altı ateşi ve asırlar süren hidrotermal basınçla piştiğini açıklar. Ona göre kristallenme, tabiatın şekilsiz çamurdan kusursuz geometrik prizmalar inşa etme sanatıdır.

Taşların rengini, saydamlığını ve ışıltısını (şafafiyyet ve celâ) ışığın madde içindeki seyriyle açıklar. Yâkûtun kırmızı, zümrüdün yeşil, safirin mavi görünmesinin sebeplerini madendeki gizli boyar cevherlerle (maddetü's-sıbğ) ilişkilendirmiştir. Taşların ateşe, asitlere ve ışığa karşı verdiği reaksiyonları ayrıntıyla kaydetmiştir.

Mohs sertlik cetvelinden asırlar önce Akfânî, taşların birbirini çizme kabiliyetine göre rölatif bir sertlik hiyerarşisi kurmuştur. Elmasın bütün taşları kestiğini ve deldiğini, ancak kurşun ve özel ısı altında kırılabileceğini deneysel olarak doğrulamıştır. Bîrûnî'nin piknometreyle yaptığı özgül ağırlık hesaplarını pratik kuyumculuk muayenesine uyarlamıştır.

Akfânî, taşların insan mizacı ve aurası üzerindeki etkilerini klinik tecrübeyle tahlil etmiştir. Lâciverdin ve kahrubânın (kehribar) melankoli ve sevdâvî buhranlara karşı ferahlatıcı tesirini; zeberced ve zümrüdün göz nurunu artırıp zehirlere karşı panzehir (pâzzehir) vazifesi gördüğünü hem humoral patoloji hem de manevi şifâ perspektifinden izah etmiştir.

Dönemin kuyumcu ve tüccarlarının camı boyayarak sahte zümrüt ve yâkût üretmelerine karşı Akfânî, yanılmaz ayırt etme metotları geliştirmiştir. Taşın özgül ağırlığı, soğukluk hissi, ışık altındaki iç çatlakları (iç kirlilikler / inklüzyonlar) ve eğe testleriyle hakiki ile sahtenin nasıl tefrik edileceğini bir kriminal tıp titizliğiyle yazmıştır.

Akfânî'nin diğer muazzam eseri 'İrşâdü'l-Kâsıd ilâ Asnâ'i'l-Makâsid', İslâm medeniyetinde kaleme alınmış en özgün ilimler tasnifidir. Mantık, riyâziyat, hendese, mûsikî, ilm-i nücûm, ilm-i haylâb (mekanik), optik, simya, tıp, ahlak, siyaset ve kelâm gibi 60 ilmin gayesini, konusunu, kaynak eserlerini ve insan ruhuna kazandırdığı kemâlâtı sistemleştirmiştir.

Kahire'deki efsanevî Kalavun / Mansûrî Bîmâristanı'nda hekimlik yapan Akfânî, Kara Veba'nın (Tâûn-ı A'zam) Mısır'ı kasıp kavurduğu 1348 yılında hastalarını terk etmeyerek bizzat karantina koğuşlarında hizmet etmiştir. Bulaşıcı hastalıkların hava kirliliği (riyâh-ı fâside) ve vücut sıvıları temasıyla yayıldığını teşhis etmiş, bu mücadele esnasında vefât etmiştir.

Akfânî için taşlar ve kristaller, kâinattaki kozmik nizamın taştaki tezahürüdür. Her taş, ilâhî bir ismin maden âlemindeki mührüdür. Taşların geometrik kristal yapısı ile gök kürelerinin hendesesi arasındaki irtibatı kuran müellif, tabiatı Allah'ın açık bir kitabı ve sessiz bir zikir halkası olarak görmüştür.