Şemseddîn es-Semerkandî ve Eşkâlü't-Te'sîs: Geometri, Mantık ve Kelâm Metafiziği Külliyatı

Şemseddîn Muhammed b. Eşref el-Hüseynî es-Semerkandî (ö. 702 / 1303 civarı), İslâm medeniyetinin Maveraünnehir havzasında parlayan en büyük riyâziyeci (matematikçi), mantıkçı, kelâmcı ve astronomlarındandır. Semerkand ve Bağdat ilim çevrelerinde yetişen Semerkandî, İslâm düşüncesinde aklî ilimler ile naklî ilimleri aynı hakikatin iki yüzü olarak gören 'Hukemâ-i İslâm' çizgisinin zirve temsilcilerindendir.

O, İbn Sînâ ve Fârâbî'nin felsefî mirasından istifade etmiş; ancak Fahreddin er-Râzî ve Nasîrüddîn-i Tûsî'nin açtığı yolda yürüyerek felsefî kavramları Ehl-i Sünnet kelâmının süzgecinden geçirmiştir. Geometriyi kuru şekillerden ibaret görmemiş; hendeseyi Sâni'-i Hakîm'in kâinattaki kozmik mizanını ve tevhid nizamını idrâk etmenin en kesin zihnî basamağı kabul etmiştir.

Onun telif ettiği eserler, bilhassa Eşkâlü't-Te'sîs ve Risâle fî Âdâbi'l-Bahs, Osmanlı medreselerinin kuruluşundan 20. yüzyıla kadar temel ders kitapları olarak okutulmuş ve üzerine onlarca şerh ve hâşiye yazılmıştır.

Semerkandî'nin matematik tarihindeki anıt eseri Eşkâlü't-Te'sîs (Kurucu Şekiller), İskenderiyeli Öklid'in Elementler (Kitâbü'l-Usûl) adlı eserinin birinci kitabında yer alan en temel 35 geometrik önerme ve teoremin (şekil) fevkalade veciz, kusursuz ve mantıkî bir hülasasıdır.

Öklid'in uzun ve karmaşık ispatlarını Semerkandî, aksiyomlardan (bedîhiyyât) hareketle adım adım türetmiş; paralellik postulatını (beşinci postulat) tahlil ederek Öklid-dışı geometrilerin kapısını aralayan ilk İslâm matematikçilerinden biri olmuştur.

Semerkandî'ye göre nokta, çizgi, yüzey ve cisim silsilesi, varlığın zihindeki ve hariçteki derecelenmesidir. Nokta (nokta-i gaybiyye) ne boyuta ne hacme sahiptir; ancak bütün geometrik varlıklar noktadan tevellüd eder. Bu hendesî hakikat, mutasavvıfların 'Noktatü'l-Vücûd' ve 'Bâ'nın altındaki nokta' tefekkürleriyle birebir örtüşür.

Semerkandî, sadece geometri ve kelâmda değil, mantık ve münazara usûlünde de bir devir açmıştır. Onun kaleme aldığı er-Risâletü's-Semerkandiyye fî Âdâbi'l-Bahs, İslâm düşünce tarihinde münazara sanatını kişisel cedel ve cedelleşmeden çıkarıp, 'İzhâr-ı Hakîkat' (hakikatin zuhuru) gayesine matuf matematiksel bir mantık nizamına bağlamıştır.

Münâzara Makamı	Kural ve Vazife	İrfanî ve Ahlâkî Boyutu
Mün'im (İddia Sahibi)	İddiasını açık delille (delîl-i kâtı') ispatlamak zorundadır.	Nefsini değil hakikati savunmak; zayıf delili terk etmek fazilettir.
Sâil (İtiraz Eden)	Men', Nakz veya Muâraza usûlüyle mantık hatasını gösterir.	Maksadı hasmı alt etmek değil, zihindeki şüphe perdesini yırtmaktır.
İzhâr-ı Savâb	Hakikat hasmın dilinden döküldüğünde derhal teslim olmak.	Kibrin izalesi; 'Hakikat müminin yitiğidir' nebevî şuuruna ermek.

Bu münazara ahlâkı, Osmanlı ilmiye sınıfının asırlar boyunca fikir hürriyeti ve nezaket dairesinde ilmî müzakereler yürütmesini sağlayan en büyük disiplin olmuştur.

Semerkandî'nin muazzam kelâm külliyatı es-Sahâifü'l-İlâhiyye (ve muhtasarı Sahâifü'l-Kelâm), kelâm ilmini riyâzî kesinlikle inşa eden bir başyapıttır. Eser; Varlık (Umûr-ı Âmme), Cisimler, Arazlar, İlahiyyat, Nübüvvet ve Sem'iyyat bahislerine ayrılmıştır.

Semerkandî, filozofların 'Âlem ezelîdir' tezini çürütmek için 'Teselsülün Butlânı' (sebep-sonuç zincirinin sonsuza dek geriye gidemeyeceği) üzerine geliştirdiği 'Bürhân-ı Tatbîk' (örtüştürme kanıtı) ve 'Bürhân-ı Süllemî' (merdiven kanıtı) gibi geometrik-mantıkî modelleri kullanır.

İki sonsuz kabul edilen seriyi zihnen örtüştürdüğümüzde aralarındaki farkın sonlu olacağını, dolayısıyla serinin de nihayet bulması gerektiğini hendesî çizgilerle ispatlar. Buradan hareketle zamanın, hareketin ve kâinatın bir başlangıcı (hudûs) olduğunu ve her hadisin bir Muhdis'e (Yaratıcı) muhtaç bulunduğunu matematiksel bir berraklıkla ortaya koyar.

Semerkandî'nin ontolojisinde geometri sadece maddî cisimlerin ölçüsü değil, kozmik tecellîlerin haritasıdır. Nokta, bir boyutu olmayan mutlak vahdeti temsil eder. Noktanın hareketiyle çizgi (birinci boyut / tul), çizginin hareketiyle yüzey (ikinci boyut / arz), yüzeyin hareketiyle cisim (üçüncü boyut / umk) meydana gelir.

Bu tensîkî süreç, Zât-ı Bârî'nin ilahî ilmindeki hakikatlerin (A'yân-ı Sâbite) sırasıyla Akl-ı Küll, Nefs-i Küll, Heyûlâ ve Cisimler Âlemine nüzûl edişinin geometrik bir metaforudur. Üçgen (teslis), daire (devir) ve kare (terbî') gibi kutsal şekiller, dört unsurun (anâsır-ı erbaa) ve feleklerin dengesini temsil eder.

Semerkandî, İslâm tezyinatında ve mimarisinde kullanılan geometrik kündekâri ve mukarnas sanatının arkasındaki nazarî temelleri atan ilim dâhilerindendir.

Semerkandî, eserlerinin hitamında talebelerine geometriyi ilahî marifetin bir basamağı olarak görmelerini vasiyet eder: 'Hendese zihni hatadan korur, aklı keskinleştirir. Ancak hendesenin nihai semeresi, semâvât ve arzın mimarisindeki kusursuz nisbetleri müşâhede edip, Sâni'-i Hakîm'in 'Sen Rahmân'ın yaratışında hiçbir nizam bozukluğu göremezsin' (Mülk, 3) fermanındaki tevhidi zevk etmektir.'

Şemseddîn es-Semerkandî'nin bu irfanî-matematiksel mirası, bir asır sonra Kâdîzâde-i Rûmî, Gıyâseddin Cemşîd el-Kâşî ve Ali Kuşçu gibi devler tarafından Semerkant Rasathânesi'nde hayata geçirilecek ve oradan İstanbul'a taşınarak Osmanlı medeniyetinin ilmî rönesansını doğuracaktır.

Şemseddîn es-Semerkandî'nin kelâm sahasındaki şaheseri olan es-Sahâifü'l-İlâhiyye (ve bizzat kendisinin kaleme aldığı şerhi Sahâifü'l-Kelâm), İslâm kelâmında fizik ile metafiziğin geometri üzerinden nasıl mezcedildiğini gösteren en parlak bürhandır.

Semerkandî, Eş'arî ve Mâtürîdî kelâmının temel taşı olan 'Cevher-i Ferd' (bölünemeyen en küçük cüz / atom nazariyesi) meselesini Öklid hendesesiyle yüzleştirmiştir. Felsefecilerin 'cisim sonsuza kadar bölünür' tezine karşı, hendesî çizgilerin sonsuz bölünmesinin zihinde mümkün olsa dahi hâriçte (dış dünyada) bir sınırda durmak zorunda olduğunu matematiksel tenkitlerle ispat etmiştir.

Cismin üç boyutunu (tûl, arz, umk - uzunluk, genişlik, derinlik) tahlil ederken; noktanın cismanî olmadığını, ancak çizginin sınırı olduğunu, yüzeyin çizginin akışıyla, cismin ise yüzeyin derinleşmesiyle tahakkuk ettiğini beyan eder. Bu tahlil, Semerkandî'yi felsefeleşen kelâm döneminin (el-Kelâmü'l-Müteahhirîn) en yetkin hendese-kelâm mütehassısı kılmıştır.

Semerkandî sadece bir geometrici ve kelâmcı değil, İslâm düşünce tarihinde Münâzara İlminin (Âdâbü'l-Bahs) kurucu babasıdır. Onun kaleme aldığı er-Risâle fî Âdâbi'l-Bahs, asırlar boyunca bütün medreselerde hakikatin müşterek müzakereyle nasıl ortaya çıkarılacağını öğreten temel kanunname olmuştur.

Semerkandî'ye göre münâzaranın gayesi hasmı susturmak (ilzâm) veya şöhret kazanmak değil; hakikatin zuhûrudur (izhâru'l-hakk). Münâzara adabını üç temel ameliye üzerine kurmuştur:

• Men' (Delil Talebi): Müddeînin (iddia sahibinin) sunduğu önermenin delilsiz olduğunu beyan ederek bürhân isteme.
• Nakz (Çürütme): İleri sürülen delilin geçerli olmadığı bir karşı örnek (şâhid) göstererek kuralı geçersiz kılma.
• Muâraza (Karşı Delil Getirme): İddianın tam zıddını ispat eden müstakil ve daha kuvvetli bir delil ikâme etme.

Bu diyalektik nizam, İslâm medreselerinde dogmatizmi engelleyen ve her fikrin aklî bürhân terazisinde tartılmasını sağlayan entelektüel ahlâkın zirvesidir.

Öklid'in Elementler eserindeki en tartışmalı husus, beşinci aksiyom olan Paralellik Aksiyomu idi: 'İki doğruyu kesen bir üçüncü doğru, aynı taraftaki iç açıların toplamı iki dik açıdan küçükse, bu iki doğru o tarafta uzatıldığında kesişirler.'

Antik çağdan 19. yüzyıldaki Lobachevsky ve Riemann'a kadar bütün büyük geometriciler bu aksiyomu diğer aksiyomlardan türetmeye çalışmışlardır. Semerkandî, Eşkâlü't-Te'sîs'te Öklid'in bu postulatını ispatsız bir varsayım olarak bırakmayı zihne ağır bulmuş ve ona bağımsız geometrik ispatlar teklif etmiştir. İbnü'l-Heysem ve Ömer Hayyâm'ın dörtgenler teorisini inceleyerek, paralellerin aralarındaki mesafenin daima sabit kalacağı öncülünden hareketle yeni bir ispat denemesi geliştirmiştir. Bu teşebbüsler, asırlar sonra modern eğri uzay geometrilerinin (Öklid-dışı geometri) doğuşuna zemin hazırlayan tarihî basamaklardır.

Semerkandî'nin Eşkâlü't-Te'sîs eseri, o kadar mükemmel bir geometrik pedagojiye sahipti ki, İslâm coğrafyasında hendese tahsil etmek isteyen her talebe ilk olarak bu 35 şekli ezberler ve ispatlarını tahtaya çizerdi.

Bu esere yazılan en muazzam şerh, Semerkant Rasathânesi Müdürü Bursalı Kâdîzâde-i Rûmî'nin kaleme aldığı Tuhfetü'r-Reîs fî Şerhi Eşkâli't-Te'sîs'tir. Kâdîzâde, Semerkandî'nin metnindeki her bir geometrik şekle haşiyeler düşmüş, alternatif ispat yolları eklemiş ve şekillerin sayısını genişletmiştir. Bu şerh, Fâtih Sultan Mehmed devrinden itibaren Sahn-ı Semân medreselerinde ve Osmanlı mühendishânelerinde (Mühendishâne-i Bahrî-i Hümâyûn) yüzyıllar boyunca hendese ders kitabı olarak okutulmuştur.