Şemseddin el-Kirmânî: el-Kevâkibü'd-Derârî fî Şerhi Sahîhi'l-Buhârî ve Hadis İrfânı Külliyâtı

Hicrî VIII. asrın en büyük hadis allâmelerinden, kelâm, mantık ve fıkıh otoritesi Şemseddin Muhammed b. Yûsuf b. Alî el-Kirmânî (717-786 / 1317-1384), İran'ın kadim Kirmân eyaletinde ilim ehli bir hanedanda dünyaya gelmiştir. Babası Bahâüddin ve devrin büyük üstâdlarından zâhirî ve aklî ilimleri ikmal ettikten sonra ilim tahsili uğruna Şam, Mısır ve nihayetinde Mekke-i Mükerreme'ye hicret etmiştir.

Kirmânî, ömrünün en bereketli on iki yılını Harem-i Şerîf'te mücâvir (Kâbe komşusu) olarak geçirmiş; Mescid-i Harâm'ın sütunları altında Sahîh-i Buhârî ve sâir hadis mecmualarını tedris etmiştir. Devrin fukahâsı ve muhaddisleri onun etrafında halelenmiş, Haremeyn meclisleri onun ilmiyle nurlanmıştır.

786 (1384) senesinde hac farizasını eda ettikten sonra çıktığı bir sefer esnasında Bağdat yolunda vefat etmiş ve Bağdat'ta Ebû İshak eş-Şîrâzî türbesi civarına defnedilmiştir. O, ömrünü Nebevî sünnetin ihyasına vakfetmiş eşsiz bir muhaddistir.

Şemseddin el-Kirmânî'nin adını İslâm ilim tarihinde altın harflerle ebedileştiren şaheseri el-Kevâkibü'd-Derârî fî Şerhi Sahîhi'l-Buhârî (İnci Yıldızları) isimli 25 ciltlik devasa külliyâtıdır. Bu eser, İmam Buhârî'nin el-Câmiu's-Sahîh'i üzerine kaleme alınmış ilk tam, mufassal ve metodik şerhlerden biridir.

Kirmânî, bu muazzam eseri Kâbe-i Muazzama'nın karşısında, Zemzem suyu ile iftar edip teheccüd vakitlerinde bizzat tavaf ederek on iki yıllık çileli ve aşk dolu bir mesaiyle tamamlamıştır. Eserine 'Kevâkibü'd-Derârî' (parıldayan incimsi yıldızlar) adını vermesi, Buhârî'nin her bir hadisinin zulümatı aydınlatan birer gök kandili olmasından mülhemdir.

Şerh, Buhârî'nin meşhur Bâbü Bed'i'l-Vahy (Vahyin Başlangıcı) bahsinden başlayarak Kitâbü't-Tevhîd'in son âyetine kadar tek bir hadis ve râviyi atlamaksızın baştan sona tahlil eder. Kirmânî'nin bu eseri, kendisinden sonraki bütün Buhârî şârihleri için bir mektep olmuştur.

el-Kevâkibü'd-Derârî'nin en kudretli yönlerinden biri, hadislerin isnad zincirlerini kılı kırk yaran bir rical tenkidiyle tetkik etmesidir. Kirmânî, Buhârî'nin senedlerindeki en ince rumuzları; 'ahberenâ' ile 'haddesenâ' arasındaki lafzî nüansları, mürsel, muallak ve münkatı rivayetlerin fıkhî sıhhatini titizlikle şerh eder.

Râvilerin memleketleri, doğum ve vefat tarihleri, adalet ve zabt durumları, cerh ve ta'dîl imamlarının (Yahya b. Maîn, Ahmed b. Hanbel, Ali b. el-Medînî) hükümleri tek tek mukayese edilir. Kirmânî, Buhârî'nin râvileri seçerken uyguladığı gizli kriterleri ve 'şart-ı Buhârî'yi hayranlık uyandıran bir vukufla ortaya koyar.

Ayrıca Kirmânî, râvilerin isim benzerliklerinden (müttefik ve müfterik) doğabilecek tarihi ve fıkhî hataları bertaraf ederek isnad ilminin zarafetini muhafaza etmiştir.

Kirmânî, sadece bir muhaddis değil; aynı zamanda Arap lügati, nahiv ve belâgatında asrının allâmesidir. el-Kevâkibü'd-Derârî'de her hadis metnini gramer ve semantik tahlile tabi tutar; hadisteki nâdir kelimeleri (Garîbü'l-Hadis) Cahiliye şiirinden ve fasih Arap kelâmından şahitlerle vuzuha kavuşturur.

Cümlelerin i'râbını, zamirlerin merciini, hazif ve takdir edilen unsurları nahiv kaideleriyle çözer. Zira bir kelimenin fetha veya kesre okunması, hadisten çıkarılacak fıkhî hükmü taban tabana değiştirebilir. Kirmânî, Hz. Peygamber'in (s.a.v.) 'Cevâmiu'l-Kelim' (az sözle sonsuz hakikatleri ifade etme) mûcizesini belâgat ilminin bedî', beyân ve meânî incelikleriyle teşhir eder.

Bu lügavî tahliller o kadar derindir ki, sonraki asırlarda Arap dilcileri dahi lügat meselelerinde Kirmânî'nin şerhine müracaat etmeyi bir zaruret addetmişlerdir.

İmam Buhârî'nin fıkhı, meşhur kaideyle 'terâciminde' (bab başlıklarında) gizlidir. Buhârî, zâhiren basit görünen bir hadisi öyle bir başlık altına koyar ki, orada fıkhî bir içtihadı ispat veya reddeder. Kirmânî, Buhârî'nin bu 'fıkhî zekâsını' çözen en muazzam şârihtir.

Kirmânî, her hadisin altında dört Ehl-i Sünnet mezhebinin (Hanefî, Şâfiî, Mâlikî, Hanbelî) görüşlerini serdeder. Hangi imamın hadisi mutlak, hangisinin mukayyed aldığını; hangi fıkıh mektebinin hadisi zâhirine hamletmeyip tevil ettiğini tarafsız ve insaflı bir ilim diliyle tahlil eder.

Mezhep taassubundan tamamen uzak duran Kirmânî, hadisin delalet ettiği sahih manayı ortaya koyarken her mezhep imamının delilini hürmetle kaydeder. Bu sebeple el-Kevâkib, mukayeseli bir İslâm hukuku ansiklopedisi hüviyetindedir.

İslâm hadis şerhçiliğinin tartışmasız şahikası sayılan İbn Hacer el-Askalânî'nin Fethu'l-Bârî isimli muazzam eserinin omurgasını Şemseddin el-Kirmânî teşkil eder. İbn Hacer, eserinin hemen her sayfasında 'Kāle'l-Kirmânî' (Kirmânî şöyle dedi) diyerek onun şerhinden iktibasta bulunur.

İbn Hacer, bazen Kirmânî'nin fevkalade dakik tespitlerini tasvip ve teyit eder; bazen de aralarında asırlar süren bir ilmî müzakere cereyan edercesine onun bazı mülahazalarına tatlı ve edepli tenkitler yöneltir. Ancak İbn Hacer bizzat itiraf eder ki, Kirmânî'nin şerhi olmasaydı Fethu'l-Bârî gibi bir eserin vücuda gelmesi imkânsızdı.

Aynı şekilde Bedreddin el-Aynî'nin Umdetü'l-Kārî'si ve Kastallânî'nin İrşâdü's-Sârî'si de baştan sona Kirmânî'nin açtığı yoldan yürümüş; onu Buhârî şârihlerinin kutbu ve üstâdı kabul etmişlerdir.

Sahîh-i Buhârî'nin Kitâbü'l-İmân, Kitâbü'l-Kader ve Kitâbü't-Tevhîd gibi itikadî bölümlerini şerh ederken Kirmânî, bir kelâm allâmesi olarak sahneye çıkar. O, Mu'tezile ve Cehmiyye gibi fırkaların akılcılık adına hadisleri tahrif veya inkar etmesine karşı Nebevî nassları tavizsiz savunur.

Haberî sıfatlar (istivâ, yed, vech gibi tecellîler) bahsinde teşbih ve tecsîm (Allah'ı yaratıklara benzetme) bataklığına düşmeksizin Selef-i Sâlihîn'in tenzih çizgisini esas alır. Yüce Allah'ın mahlukata benzemekten münezzeh olduğunu ('Leyse kemislihî şey') haykırırken, hadislerdeki remizlerin bâtınî ve itikadî hakikatlerini Ehl-i Sünnet kelâm mîzanıyla izah eder.

Kirmânî, imanın kalbî tasdik ve amel irtibatını, rüyetullâh (ahirette Cenâb-ı Hakk'ın keyfiyetsiz müşâhedesi) müjdesini hadislerin ruhuna sadık kalarak şerh etmiştir.

Kirmânî'nin şerhi sadece lafız, i'râb ve fıkıhla sınırlı kuru bir akademi metni değildir; eserin satır aralarından dâimâ derin bir tasavvufî ve irfânî neşve çağlar. Kirmânî, Cibrîl hadisindeki İhsan mertebesini izah ederken kulun Allah'ı görür gibi ibadet etmesinin ledünnî şartlarını açıklar.

Namazdaki huşû, oruçtaki nefis açlığı, teheccüdün nurları ve zikrullahın kalpteki genişliği gibi konularda sûfiyye meşâyihinin hikmetli sözlerini nakleder. Rasûlullah'ın (s.a.v.) ahlâkını anlatırken müminin rûhunda bir aşk ve iştiyak kıvılcımı tutuşturur.

Kâbe'de geçirdiği on iki yıllık zühd ve mücâveret hayatı, Kirmânî'nin kalemine ruhanî bir feyiz ve nur bahşetmiştir; onun şerhini okuyan bir talip hem aklını ilimle hem de kalbini marifetle doyurur.

Şemseddin el-Kirmânî, hadis sahasında bir umman olduğu kadar aklî ve naklî diğer ilimlerde de velûd eserler vermiş kâmil bir allâmedir. Mantık sahasında kaleme aldığı el-Enmûzec ve el-Kâfî, medreselerde talebelerin zihin disiplini kazanması için asırlarca okutulmuştur.

Fıkıh usûlünde İbnü'l-Hâcib'in meşhur muhtasarını şerh etmiş; lügat ve nahivde İbn Mâlik'in Elfiye'sine derinlikli hâşiyeler yazmıştır. Ayrıca Kur'an tefsirinde âyetlerin müşkil yerlerini halleden ve müteşâbih nassları aydınlatan risaleleri mevcuttur.

Onun bu çok yönlü allâmeliği, Sahîh-i Buhârî şerhinde felsefî bir derinlik, mantıkî bir intizam ve dilbilimsel bir kusursuzluk olarak tecessüm etmiştir.

Şemseddin el-Kirmânî, İslâm hadis şerhçiliğinde bir devir kapatıp yeni bir çağ açan müceddid şahsiyetlerdendir. O, Buhârî'nin Sahîh'ini şerh etmenin sadece hadisleri rivayet etmek değil; lisanı, aklı, mantığı, fıkhı ve kalbi Nebevî kelâmın etrafında cem etmek olduğunu bilfiil göstermiştir.

Kahire Ezher Medresesi'nden İstanbul Sahn-ı Semân Medreselerine, Şam Emeviyye Camii'nden Bağdat Nizâmiyye kürsülerine kadar asırlar boyunca el-Kevâkibü'd-Derârî nüshaları elden ele dolaşmış, ulemanın başvurduğu en muteber mihenk taşı olmuştur.

Kirmânî'nin mirası; Nebevî sünneti anlamak için gereken ilim aşkı, sabır, Kâbe edebi ve ilmî ciddiyet timsalidir. O, hadis semasında ebediyen sönmeyecek bir 'Kevkeb-i Dürrî' (inci yıldızı) olarak ümmetin yolunu aydınlatmaktadır.