Şemseddin ed-Dımaşkî ve Nuhbetü'd-Dehr: Kozmografya, Yedi İklim, Madenler ve Acâibü'l-Mahlûkât Külliyâtı

Şemseddin Ebû Abdillâh Muhammed b. Ebî Tâlib el-Ensârî ed-Dımaşkî (654-727 / 1256-1327), "Şeyhü'r-Rabve" unvanıyla tanınan, Memlükler devri Suriye ve Filistin coğrafyasında yaşamış büyük bir tabiat felsefecisi, coğrafyacı ve kozmograftır. Şam'ın güneybatısında Barada nehri kıyısındaki er-Rabve mevkiinde müderrislik ve kadılık yapmış, ömrünün son yıllarını ise Celîle bölgesindeki Safed şehrinde geçirmiştir.

Dımaşkî, klasik İslâm ansiklopedizminin en velûd döneminde yaşamıştır. O devirde Moğol istilası sonrası dağılan kütüphaneler Memlükler'in himayesinde Kahire ve Şam'da yeniden toplanıyor; astronomi, tıp, madencilik, denizcilik ve coğrafya bilgileri dev külliyatlar halinde tasnif ediliyordu. Dımaşkî, sadece kitaplardan nakil yapan bir derlemeci değil, tüccarlar, denizciler, madenciler ve seyyahlarla bizzat mülakatlar yapan ve tabiatı yerinde gözlemleyen deneysel bir araştırmacıydı.

«Yerküre, feleklerin merkezinde asılı duran ve her zerresinde Hâlık-ı Zülcelâl'in hikmet nakışları parıldayan bir mekteptir. Denizlerin derinliğindeki inciden, dağların bağrındaki zümrüte; yedi iklimin halklarından, gök kubbenin seyrine kadar her şey bir nizam ve ahenk üzeredir. Akıl sahibine düşen, bu acâibi temaşa edip Yaratan'ın kudretine teslim olmaktır.» — Şemseddin ed-Dımaşkî

Onun bu tefekkür ve gözlem mahsulü olarak kaleme aldığı Nuhbetü'd-Dehr fî Acâibi'l-Berr ve'l-Bahr (Zamanın Seçkisi: Kara ve Denizlerin Acâibâtı) adlı eseri, Orta Çağ kozmografyasının en zengin abidelerindendir.

Nuhbetü'd-Dehr, yeryüzünü ve onu kuşatan kozmik âlemi dokuz büyük bâb (kapı) altında tetkik eder. Dımaşkî, klasik coğrafyayı salt şehir ve mesafe listesi olmaktan çıkarıp, jeoloji, mineraloji, botanik, zooloji ve antropolojiyi kucaklayan bütüncül bir "tabiat tarihi" haline getirmiştir:

• Birinci Bâb: Feleklerin yapısı, gezegenlerin seyri, ay menzilleri, ekvator ve yerkürenin küreselliği.
• İkinci Bâb: Yeryüzünün fiziki yapısı, dağlar, vadiler, depremler, volkanlar ve jeolojik katmanlar.
• Üçüncü Bâb: Madenler, kıymetli taşlar (cevâhir), simya dönüşümleri ve metallerin yer altındaki teşekkülü.
• Dördüncü Bâb: Nehirler, göller, tatlı su kaynakları ve yer altı su damarları hidrolojisi.
• Beşinci Bâb: Denizler, okyanuslar, boğazlar, gelgit (med-cezir) hareketleri ve deniz canlıları.
• Altıncı, Yedinci, Sekizinci ve Dokuzuncu Bâblar: Yedi iklimin coğrafi sınırları, Asya, Afrika ve Avrupa kıtalarındaki şehirler, halkların adetleri ve mizaçları.

Eser, modern dönemde August Ferdinand Mehren tarafından 1866'da St. Petersburg'da neşredilmiş ve dünya coğrafya tarihçilerinin temel başvuru kaynağı olmuştur.

Dımaşkî, eserinin girişinde yerkürenin kozmik konumunu incelerken yerçekimi prensibini açık ve anlaşılır analojilerle izah eder. O, dünyanın uzay boşluğunda hiçbir yere düşmeden nasıl durduğunu "mıknatıs ve demir" benzetmesiyle açıklar.

Kozmolojik tespitleri:

• Merkeze Doğru Çekim: Dört unsurun (ateş, hava, su, toprak) en ağırı olan toprak, kâinatın en alt ve en merkezî noktasına doğru doğal bir meyil gösterir. Feleğin her yönden eşit baskısı ve yerin kendi öz kütle ağırlığı, onu felekler küresinin tam ortasında sabit tutar.
• Küresellik Delilleri: Doğu şehirlerinde güneşin batı şehirlerinden daha erken doğması, gemilerin denize açıldıkça önce gövdesinin sonra direklerinin ufukta kaybolması ve ay tutulmasında yeryüzünün aya düşen gölgesinin daima yay şeklinde olmasıyla dünyanın küreselliğini matematiksel olarak teyit eder.
• Ekvator (Hatt-ı İstivâ): Gece ve gündüzün yıl boyu eşit olduğu ekvator hattının iklim şartlarını, dikey gelen güneş ışınlarının termal etkilerini ve mevsim dönüşümlerini detaylandırır.

Bu açıklamalar, İslam kozmolojisinin Batlamyusçu astronomiyi aşan fiziksel gözlem gücünü yansıtır.

Nuhbetü'd-Dehr'in üçüncü bâbı, İslam mineraloji (ilmü'l-ahcâr ve'l-meâdin) tarihinin en parlak sayfalarındandır. Dımaşkî, madenlerin ve kıymetli taşların yer kabuğunun altında nasıl olgunlaştığını Câbir b. Hayyân'ın kükürt-cıva teorisi ve yer altı buharları (buhârât ve dühân) mekanizmasıyla açıklar.

Eserde incelenen başlıca mineraller:

• Yakut ve Safir: Yüksek hararet ve saf kükürt buharının kireçli taşlarla uzun asırlar boyunca kaynaşmasıyla meydana gelen en sert ve ışıklı taşlar; renklerine göre kızıl, gök ve sarı yakut tasnifleri.
• Zümrüt: Mısır Sa'îd bölgesindeki maden ocaklarının tasviri; zümrüdün yılanların gözünü kör ettiği efsanesini zikretmekle birlikte, taşın hakiki soğutucu ve görmeyi güçlendirici optik tesirlerini vurgular.
• Elmas: Madenlerin en serti olarak demiri ve bütün taşları kesebilme kabiliyeti; kurşun ve kalay ile eritilme teknikleri.
• Cıva ve Metaller: Altın, gümüş, bakır, demir, kalay ve kurşunun yer kabuğundaki saflık dereceleri ve maden tasfiye yöntemleri.

Dımaşkî, minerallerin sertlik, özgül ağırlık ve renk skalalarını birer kuyumcu ve kimyager titizliğiyle kaydetmiştir.

Dımaşkî, denizcilik ve oşinografi sahasında döneminin en teferruatlı bilgilerini sunar. Yeryüzünü çevreleyen Büyük Okyanus'u (el-Bahrü'l-Muhît), Hint Okyanusu'nu (Bahrü'l-Hind), Çin Denizi'ni, Kızıldeniz'i ve Akdeniz'i (Bahrü'r-Rûm) boğazları, adaları ve akıntılarıyla haritalandırır.

Gelgit hadisesinin bilimsel izahı:

• Ay ve Su İrtibatı: Gelgitin (med ve cezr) Ay'ın evreleriyle doğrudan bağlantılı olduğunu; hilal ve dolunay zamanlarında çekim gücünün zirveye ulaştığını (büyük med), ilk ve son dördünlerde ise zayıfladığını tespit eder.
• Rüzgâr ve Dip Akıntıları: Basra Körfezi ve Hürmüz Boğazı'ndaki mevsimlik muson rüzgârlarının deniz yüzeyini nasıl kabarttığını, Cebelitarık Boğazı'ndaki Akdeniz ile Okyanus arasındaki çift yönlü alt ve üst akıntıları açıklar.
• Girdaplar ve Mercan Kayalıkları: Seylan ve Maldiv adaları civarındaki tehlikeli girdapları (derdûr) ve denizcilerin kılavuz pusulalarıyla bu bölgeleri nasıl aştığını anlatır.

Dımaşkî, Hint Okyanusu denizcilerinin seyir defterlerinden ve tecrübelerinden bizzat istifade etmiştir.

Klasik İslâm coğrafyasının temelini oluşturan Yedi İklim (el-ekâlîmü's-seb'a) tasnifi, Dımaşkî'nin eserinde antropolojik ve psikolojik bir boyut kazanır. Yerküre, ekvatordan kuzey kutbuna doğru enlemlere göre yedi paralel kuşağa ayrılır.

İklimlerin mizaç üzerindeki etkileri:

• Birinci ve İkinci İklim (Sıcak Kuşak - Afrika ve Güney Asya): Aşırı sıcaklık sebebiyle insanların tenlerinin koyulaştığı, mizaçlarının hararetli ve hareketli olduğu, ancak aşırı sıcağın tefekkür kudretini tükettiği tespiti.
• Üçüncü, Dördüncü ve Beşinci İklim (Mutedil Kuşak - Şam, Anadolu, İran, Irak ve Akdeniz): İklimin en dengeli olduğu, dört mevsimin ahenkle yaşandığı bölgedir. Dımaşkî'ye göre peygamberlerin büyük çoğunluğu, felsefe mektepleri, adil kanunlar ve büyük medeniyetler bu mutedil kuşakta neşvünema bulmuştur.
• Altıncı ve Yedinci İklim (Soğuk Kuşak - Kuzey Slav ve İskandinav Toprakları): Aşırı soğuk ve güneş azlığı sebebiyle insanların beyaz tenli, sarışın ve iri yapılı olduğu, ancak iç hararetin bedende hapsolması sebebiyle mizaçlarının kaba ve sert kaldığı analizi.

Bu teori, İbn Haldûn'un Mukaddime'sinde kemale erecek olan iklim-toplum sosyolojisinin en önemli zeminidir.

Dımaşkî, yeryüzünün durağan ve hareketsiz olmadığını; dağların, nehirlerin ve kıyıların asırlar boyunca sürekli bir başkalaşım (istihâle) geçirdiğini savunan ileri bir jeoloji tasavvuruna sahiptir.

Eserdeki jeolojik gözlemler:

• Dağ Zirvelerindeki Deniz Kabukları: Lübnan ve Suriye'nin yüksek dağlarında taşlaşmış midye ve salyangoz fosillerini bizzat inceleyen Dımaşkî, bu dağların geçmiş devirlerde okyanus tabanı olduğunu, yer altı gazları ve volkanik itmelerle zamanla göğe yükseldiğini ifade eder.
• Erozyon ve Alüvyon Oluşumu: Yağan yağmurların ve nehirlerin dağları aşındırarak taşıdığı çamur ve kumu deniz kıyılarına yığdığını, böylece denizlerin karaya, karaların ise denizlere dönüştüğü jeolojik döngüyü tarif eder.
• Depremler (Zelzeleler) ve Fay Hatları: Yer altındaki mağaralarda sıkışan buharların ve kızgın gazların çıkacak menfez bulamadığında yeri nasıl sarstığını açıklar.

Bu tespitler, 18. yüzyıl modern üniformitaryanizm jeoloji kuramının Orta Çağ'daki berrak öncülleridir.

Dımaşkî'nin eseri, Orta Çağ İslam edebiyatının çok sevilen Acâibü'l-Mahlûkât (Yaratılışın Harikaları) türünün en zengin örneklerini ihtiva eder. Yazar, uzak diyarlardaki tuhaf hayvanları, bitkileri ve adaları anlatırken hem bir seyyah merakı hem de bir hikmet gözlüğü taşır.

İncelenen bazı acâibât unsurları:

• Serendib (Seylan / Sri Lanka) Adası: Hz. Âdem'in yeryüzüne ilk indiğine inanılan Âdem Tepesi (Cebel-i Âdem), buradaki yakut yatakları ve devasa ayak izi rivayetleri.
• Vakvak Ağacı ve Efsanevi Adalar: Meyveleri insan veya hayvan başına benzeyen ve rüzgâr estikçe ses çıkaran Vakvak ağacı gibi denizci mitolojilerini aktarır; ancak bunların mecazi ve sembolik boyutlarına da işaret eder.
• Tuhaf Deniz Canlıları: Balinalar (amber balığı), deniz kestaneleri, uçan balıklar ve fosforlu deniz analarının gece denizi aydınlatan biyolüminesans ışıkları.

Dımaşkî için her bir acâibât hikayesi, insan aklının sınırlarını genişleten ve ilahi sanatın sonsuz çeşitliliğini hatırlatan birer ibret levhasıdır.

Nuhbetü'd-Dehr'in felsefi ve irfani omurgası, kâinattaki mükemmel mizan (denge) fikrine dayanır. Dımaşkî, tabiatta hiçbir şeyin abes, lüzumsuz veya tesadüfi yaratılmadığını; zehirli bir akrepten şifalı bir nebâta kadar her mevcudun küresel ekosistemde hayatî bir vazifesi olduğunu vurgular.

Ekolojik tevhid anlayışı:

• Maden, Bitki, Hayvan ve İnsan Mertebeleri: Varlık basamaklarının (merâtibü'l-mevcûdât) kesintisiz bir zincir halinde birbirine bağlı olduğunu; madenin zirvesinin bitkinin başlangıcı (mercan), bitkinin zirvesinin hayvanın başlangıcı (hurma ağacı), hayvanın zirvesinin ise insanın başlangıcı (maymun ve insan benzeri varlıklar) olduğunu belirtir.
• Tabiatın İnsan İçin Teshiri: Göklerin ve yerin insanın emrine verilmesi (teshîr), insana tabiatı yağmalama hakkı değil; onu koruma, anlama ve adaletle imar etme mesuliyeti yükler.
• Kozmik Şükür: Kara ve denizlerin sunduğu nimetler (inci, mercan, tuz, balık, madenler), aklını kullanan insanı doğrudan Şükran ve Tevhid makamına sevk etmelidir.

Bu bakış açısı, İslam tabiat felsefesinin kalbindeki çevre ahlakını ve tevhid bilincini billurlaştırır.

Şemseddin ed-Dımaşkî, İslam coğrafya ve kozmografya geleneğinin son büyük temsilcilerindendir. Kendisinden sonra gelen Kalkaşendî, Makrîzî ve Ebü'l-Fidâ gibi büyük müellifler onun eserinden geniş ölçüde istifade etmiş; Osmanlı coğrafyacıları Kâtip Çelebi ve Evliyâ Çelebi de Dımaşkî'nin tespitlerini kaynak olarak kullanmışlardır.

Dımaşkî'nin ilim mirası şu temel değerlerle özetlenir:

1. Bütüncül Kozmografya Modeli: Gökyüzü astronomisi ile yeryüzü jeolojisini ve biyolojisini tek bir organik nizam halinde sunabilmesi.
2. Zengin Madencilik ve Denizcilik Verileri: Orta Çağ Yakındoğu ve Hint Okyanusu ticaret yolları, maden ocakları ve limanlarına dair başka hiçbir kaynakta bulunmayan benzersiz detaylar kaydetmesi.
3. Tefekkür ile İlmi Birleştiren Üslup: Kuru coğrafi koordinatları edebî bir zarafet, derin bir felsefe ve samimi bir ibadet neşesiyle yoğurması.

Dımaşkî'nin Safed dağlarında kaleme aldığı satırlar, İslam medeniyetinin yeryüzünü bir hikmet kitabı olarak okuma aşkının ebedi bir vesikasıdır.