Semnûn el-Muhib: Bağdat Mektebi, İlâhî Aşk, Muhabbetullah ve Vecd Külliyâtı

Ebû'l-Hasan Semnûn b. Hamza el-Havvâs el-Bağdâdî (ö. 298/910 civarı), hicrî üçüncü asrın sonlarında Bağdat tasavvuf mektebinin en parlak ve derinlikli simalarından biridir. Seri es-Sakatî, Ebû Ahmed el-Kalânisî ve Muhammed b. Ali el-Kassâb gibi erken dönem Bağdat meşâyihinin terbiyesinde yetişmiş; Cüneyd-i Bağdâdî, Ebü'l-Hüseyn en-Nûrî ve Ruveym b. Ahmed ile yakın bir irfani dostluk kurmuştur.

Kendisine 'el-Muhib' (Âşık / Seven) lakabının verilmesi tesadüfi bir unvan değildir. Döneminde tasavvuf çevreleri daha çok zühd, havf (korku) ve recâ (ümit) ekseninde konuşurken; Semnûn, Cenâb-ı Hakk'a duyulan saf, karşılıksız ve her türlü menfaat şaibesinden arınmış muhabbeti (ilahi aşkı) açıkça vaaz eden, şiirler ve kasidelerle terennüm eden öncü bir lisan olmuştur. Kuşeyrî Risâlesi'nde onun hakkında: 'Semnûn, muhabbet konusunda kavmin en beliğ konuşanı idi; muhabbet söz konusu olduğunda meclisindeki kandillerin bile titrediği rivayet edilirdi' denilmektedir.

Semnûn'un irfani hayatı, Bağdat'ın çalkantılı siyasi ve mezhebi tartışmalarının ortasında geçmiş; o, aşkı kuru bir coşku değil, nefsi yok eden ve Hakk'ın iradesinde eriten çetin bir tevhid makamı olarak yaşamıştır. Dünyadan ve dünyalıklardan tamamen el çekmiş, 'Havvâs' (hasır örücüsü) nisbesiyle anılarak elinin emeğiyle geçinmeyi şiar edinmiştir.

Semnûn el-Muhib'in tasavvufi düşüncesinin merkezinde 'Muhabbetullah' yer alır. Ona göre muhabbet, sülûkun bir merhalesi değil, bütün makamların ve hallerin kendisinde kemale erdiği nihai gayedir. 'Bir şey ancak kendisinden daha yüce bir şeyle tarif edilir; muhabbetten daha yüce bir makam bulunmadığına göre muhabbet ancak muhabbetle tarif edilir' diyerek ilahi aşkın akli ve mantıki tariflere sığmayacak aşkın mahiyetini vurgulamıştır.

Semnûn'a göre kulun Allah'ı sevmesi, aslında Allah'ın ezeli muhabbetinin kulun kalbindeki tecellisinden ibarettir ('Yühibbühüm ve yühibbûneh / O onları sever, onlar da O'nu severler', Mâide 54). Dolayısıyla kulun aşkı, Hakk'ın sevgisinin bir aksidir. Bu aşk kalbe yerleştiğinde, kalpte mâsivâya (Allah'tan gayrısına) ait en ufak bir meyil, talep veya korku barınamaz.

Kuşeyrî ve Hucvîrî'nin naklettiğine göre Semnûn şöyle demiştir: 'Gittiler; muhabbet ehli dünya ve ahiretin bütün şerefini alıp götürdüler. Çünkü Peygamber Efendimiz (s.a.v.): Kişi sevdiğiyle beraberdir buyurmuştur. Onlar dünyada da ahirette de Allah ile beraberdirler.' Bu söz, muhabbetin cennet arzusu veya cehennem korkusunun çok ötesinde, bizatihi Cemâl-i İlâhî'ye vuslat arzusu olduğunu gösterir.

Bağdat ekolünde semâ ve vecd meselesi, Cüneyd ile diğer meşâyih arasında derin tahlillere konu olmuştur. Semnûn el-Muhib, semâ meclislerinde ilahi aşk kasideleri terennüm edildiğinde derin vecde kapılan, kalbinin atışları dışarıdan duyulacak kadar coşan bir vecd sultanı idi. Ancak onun vecdi, nefsani bir hezeyan değil; Hakk'ın hitabının kalpteki derin yankılanmasıydı.

Sülemî'nin Tabakātü's-Sûfiyye'sinde aktarıldığı üzere, Semnûn bir gün Bağdat camiinde muhabbet üzerine konuşurken mecliste bulunan bir kuş yere inmiş, Semnûn'un etrafında dönmeye başlamış ve nihayetinde vecdin şiddetine dayanamayarak can vermiştir. Bu rivayet, Semnûn'un lisanındaki hararetin ve ihlasın tabiat unsurlarını bile cezbeden manevi manyetizmasını simgeler.

Semnûn'a göre hakiki vecd, sâlikin kendi iradesini ve şuurunu bütünüyle Gayb Âlemi'ne teslim etmesidir. Vecd anında yaşanan titremeler ve gözyaşları, ilahi tecellinin beşeri kalıbı zorlamasından kaynaklanır. Ancak o, semâı ehil olmayanların elinde bir oyuna dönüştürmemeyi, daima edeb ve hürmet dairesinde kalmayı şart koşmuştur.

Semnûn el-Muhib'in hayatındaki en ibretli ve meşhur hadiselerden biri, muhabbet iddiasında bulunmanın ne kadar ağır bir ilahi imtihana tabi olduğunu gösteren 'idrar tutukluğu' kıssasıdır. Bu hadise, tasavvuf tarihinde 'iddianın afeti' olarak derinlemesine şerh edilmiştir.

Rivayete göre Semnûn bir gün meclisinde şu mealde bir beyit okumuştur: 'Senin rızan uğruna canımı feda ettim; dilediğin gibi beni imtihan et, Sen nasıl istersen ben öyleyim.' Bu sözün ardından Semnûn şiddetli bir idrar tutukluğuna müptela olmuş; karnı şişmiş, ızdırabından yerlerde kıvranmıştır. Günlerce süren bu azap karşısında mektep mektep çocukların yanına giderek: 'Şu yalancı amcanız için dua edin, boyundan büyük laf etti!' diyerek çocuklardan dua istemiştir.

Hucvîrî, Keşfü'l-Mahcûb'da bu hadiseyi şöyle şerh eder: Semnûn bu imtihanla, kulun ne kadar büyük bir makamda olursa olsun Cenâb-ı Hakk'a karşı iddia sahibi olamayacağını, 'Ben belaya razıyım' demenin bile nefsin gizli bir kendine güveni olduğunu anlamıştır. Hakiki muhabbet, iddia değil, mutlak acziyet ve niyaz makamıdır.

Bağdat tasavvuf mektebi, Cüneyd'in temsil ettiği 'Sahv' (manevi ayıklık, şer'î temkin) ile Bâyezîd ve Nûrî gibi pirlerin temsil ettiği 'Sekr' (manevi sarhoşluk, istiğrak) arasındaki derin dengenin kurulduğu yerdir. Semnûn el-Muhib, özü itibariyle bir aşk ve sekr eri olmasına rağmen, Cüneyd'in irfani meclisine derin bir hürmet beslemiştir.

Cüneyd, Semnûn'un muhabbet hakkındaki yüksek vecd ifadelerini dinlediğinde onu takdir eder, ancak avamın bu sözleri yanlış anlayarak şeriat sınırlarını aşmasından endişe ederdi. Bir defasında Cüneyd, Semnûn'a: 'Ey Ebû'l-Hasan! Sen bu sözleri havassa mı söylüyorsun, avama mı?' diye sormuş; Semnûn ise: 'Ben bu sözleri ancak kalbi aşk ateşiyle dağlanmış olanlara söylerim' cevabını vermiştir.

Bu diyalog, erken dönem Bağdat irfanında marifet dilinin nasıl katmanlı olduğunu ortaya koyar. Semnûn, sekrin vecdini yaşarken dahi şer'î farzlarda ve sünnet-i seniyyede zerre kadar gevşeklik göstermemiş; sekr halini namaz ve ubudiyyet vakitlerinde sahv ile taçlandırmıştır.

Semnûn el-Muhib, Arap tasavvuf şiirinin ilk ve en lirik kurucularından biridir. İbnü'l-Fârız, Hallâc-ı Mansûr ve İbnü'l-Arabî gibi sonraki asırların dev sufi şairlerine ilham veren şiirleri, İsfahânî'nin Hilyetü'l-Evliyâ'sında ve Sülemî'nin Tabakāt'ında genişçe yer alır.

Onun şiirlerinde mecazi aşktan ilahi aşka sıçrayış değil, doğrudan doğruya Mutlak Cemâl'e adanmışlık görülür. Bir beytinde şöyle terennüm eder: 'Benim kalbimde Senden başka bir şeye yer kalmadı; Gözüm nereye baksa Sen'in tecellini görür. Beni kınayanlar aşktan ne anlar? Aşkın kadehi ezel bezminde içildi bir kere.'

Semnûn'un şiir dili, tasavvuftaki sembolizmin (kadeh, şarap, yâr, vuslat, firkat) nefsani arzularla hiçbir ilgisi olmadığını, bunların Melekût ve Ceberût âlemlerindeki manevi hakikatlerin kelimelere bürünmüş hali olduğunu en duru şekilde ispatlar.

Semnûn el-Muhib'e göre zühd, sadece malı mülkü terk etmekten ibaret kaba bir dervişlik değildir. Zühdün hakikati, kalbin dünyadan ve hatta ahiret mükâfatlarından geçerek sadece Mevlâ ile meşgul olmasıdır. O, zühdü üç mertebeye ayırmıştır:

1. Avamın Zühdü: Haramlardan ve şüpheli şeylerden kaçınmak, helallerle iktifa etmek. 2. Havassın Zühdü: Helallerin fazlalığından ve kalbi oyalayan lüzumsuz şeylerden el çekmek. 3. Hâssü'l-Havâssın Zühdü: Cenâb-ı Hak'tan gayrı her şeyi, hatta kendi zühdünü bile terk etmek (Terk-i zühd).

Semnûn der ki: 'Zahit odur ki, elinde dünya malı varken de yokken de kalbinin hali değişmez. Mal geldiğinde sevinmez, gittiğinde hüzünlenmez.' Bu tarif, zühdün zahiri bir yoksulluk değil, batıni bir istiğnâ (ihtiyaçsızlık) ve tokgözlülük hali olduğunu veciz biçimde ortaya koyar.

Muhabbet davası güden bir sâlikin en büyük düşmanı, nefsin gizli riyası ve manevi halleri sahiplenme arzusudur. Semnûn, bu tehlikeye karşı müridlerini sürekli uyarmıştır. Ona göre nefis, günah işlemekten ümidini kestiğinde ibadet ve taatle övünmeye başlar; bu ise günahın fıskından daha tehlikeli bir şirk-i hafîdir (gizli şirk).

Semnûn şöyle buyurur: 'İhlas, amelinde kulun hiçbir şahid aramaması, amelini yalnızca Allah'ın gördüğünü bilerek bundan lezzet dahi almamasıdır.' Kul ibadetinden dolayı kendine bir pay biçtiği anda, muhabbet safiyetini kaybeder ve nefsaniyet devreye girer.

Bu sebeple Semnûn, sâlikin daima nefsini itham altında tutmasını, Hakk'ın lütfunu kendi gayretinin sonucu değil, sırf ilahi bir ihsan olarak görmesini öğütlemiştir.

Klasik tasavvuf kaynaklarının tamamında Semnûn el-Muhib, benzeri az bulunur bir hürmet ve hayranlıkla anılır. İmam Kuşeyrî, Risâle'sinde onu 'Muhabbet vadisinin eşsiz bülbülü' olarak tavsif ederken; Hucvîrî Keşfü'l-Mahcûb'da onun aşk ve vecd mektebindeki kurucu rolünü derinlemesine tahlil eder.

Ferîdüddîn Attâr, Tezkiretü'l-Evliyâ'da Semnûn'a müstakil ve geniş bir fasıl ayırmış; onun vecd anındaki hallerini, Cüneyd ile olan derin dostluğunu ve Bağdat halkı üzerindeki derin tesirini menkıbeler eşliğinde aktarmıştır. Attâr'a göre Semnûn, 'aşk kelimesini dillerden alıp kalplerin en derin köşesine mühürleyen er'dir.

İbnü'l-Cevzî gibi tenkitçi âlimler dahi Semnûn'un zühdündeki samimiyeti, hadis ilmindeki güvenilirliğini ve şeriata olan tavizsiz bağlılığını teslim etmek zorunda kalmışlardır.

Semnûn el-Muhib'in asırlar ötesinden günümüze ulaşan sedası, modern insanın madde perdesi ardında kaybettiği kalbî aşkı ve ihlası yeniden hatırlatan bir şifa pınarıdır. Menfaate, şarta ve karşılığa dayalı beşeri ilişkilerin dünyayı tükettiği bir çağda, Semnûn'un 'Hakk için, karşılıksız ve her şeyden vazgeçerek sevmek' ilkesi, insan ruhunun kurtuluş reçetesidir.

Onun muhabbetullah anlayışı, dinin sadece kuru bir kurallar bütünü veya korku mekanizması olmadığını; aksine her ânı aşkla, vecdle ve hürmetle yaşanan diri bir vuslat yolculuğu olduğunu gösterir.

Semnûn'un meclisinden yayılan o ezelî nûr, bugün de hakiki tevhidin, riyasız kulluğun ve ilahi aşkın izini süren her arayıcının yolunu aydınlatmaya devam etmektedir.