Şehristânî: Mefâtîhu'l-Esrâr ve Mesâbîhu'l-Ebrâr Külliyâtı

İslâm düşünce tarihinde daha ziyade dinler ve mezhepler tarihçisi (el-Milel ve'n-Nihal müellifi) ve kelâm tenkitçisi (Nihâyetü'l-İkdâm) olarak tanınan Tâceddîn Muhammed eş-Şehristânî (ö. 548/1153), yakın tarihte yazma nüshası gün yüzüne çıkarılan devasa tefsiri 'Mefâtîhu'l-Esrâr ve Mesâbîhu'l-Ebrâr' ile bambaşka bir ufka kapı aralamıştır. Bu şaheser, zâhirî nassların altında yatan bâtınî ve metafizik katmanları çözen, Eş'arî kelâmının mantıkî disipliniyle İsmâilî/bâtınî te'vil metodolojisini meczeden eşsiz bir tefsir âbidesidir.

Şehristânî'ye göre Kur'ân-ı Kerîm, tenzîl (indiriliş/zâhir) ve te'vîl (asıla döndürüş/bâtın) kutuplarının ahenginden ibarettir. Tenzîl, gayb âleminin nurlarını şehâdet âleminin lafız ve ibarelerine büründürür; te'vîl ise lafzın kesif kabuğunu soyup mananın lâtif cevherine nüfuz etmektir. Bâtını olmayan bir zâhir cansız bir iskelet; zâhiri olmayan bir bâtın ise temelsiz bir seraptır.

Mefâtîhu'l-Esrâr'ın ana omurgalarından biri, beşeriyetin irşadı için iki aslî kutbun vazgeçilmezliğidir: Nübüvvet (şeriat vaz'ı ve tenzîl makamı) ve Velâyet (şeriatın esrârını feth ve te'vîl makamı). Hz. Peygamber (s.a.v.) tenzîlin sahibi olduğu gibi, nübüvvet kandilinden feyizlenen kâmil velîler de bâtınî mânânın miftahlarıdır. Kâinattaki her hareket bu iki kutup arasındaki ilâhî cazibeyle sürmektedir.

Şehristânî, sûre başlarındaki mukattaa harflerini basit şifreler olarak değil, varlığın yaratılış kodları olarak tefsir eder. 'Elif' mutlak vahdeti ve Zât'ı; 'Lâm' ilk sudûr eden Küllî Akl'ı; 'Mîm' ise cismanî âlemi ve mazhar-ı tâm olan Nûr-ı Muhammedî'yi temsil eder. Harfler melekût âleminden mülk âlemine doğru inen nûrânî merdivenlerdir.

Kelâmcıların zaman içinde sonradan yaratılış (hudûs-i zamânî) tezi ile filozofların ezelî feyiz (sudûr) görüşü arasındaki kadîm ihtilafı Şehristânî, 'İbdâ'' (zamansız ve maddesiz ilk var ediliş) ve 'Halk' (zaman içinde suretlerin terkibi) kavramlarıyla aşar. Allah Teâlâ ilk cevheri 'Kün' (Ol) emriyle ibdâ' etmiş, ardından kâinatı bu ilk nûrun tecellîleriyle derece derece halk etmiştir.

Tefsirde Âdem kıssası psikolojik ve kozmik boyutlarıyla tahlil edilir. Âdem, zâtında bütün ilâhî esmâyı cem'eden Küllî Ruh'un; İblis ise sadece maddeyi ve kesafeti gören dar vehim ve kıyas aklının temsilcisidir. İblis'in 'Ben ateştenim, o topraktan' diyerek secdeyi reddetmesi, bâtınî nûru görmeyip zâhirî cisme takılan kibrin ilk tezahürüdür.

Fâtiha-i Şerîfe, Şehristânî'ye göre bütün Kur'an'ın bir hülâsasıdır; Besmele ise Fâtiha'nın özüdür. 'Bâ' harfinin altındaki nokta, mevcûdâtın feyiz kaynağı olan gaybî noktayı işaretler. Fâtiha'nın yedi âyeti, yedi semavî tabakaya, yedi nefis makamına ve yedi büyük peygamberin tecellî dairesine tekabül eder.

Şehristânî, Mu'tezile'nin ta'tîli (sıfatları yok sayması) ile Müşebbihe'nin tecsîmi (Allah'ı yaratılmışlara benzetmesi) arasına yerleştirdiği tenzih felsefesinde, Hakk'ın Zât'ının bütün beşerî idraklerin, isimlerin ve kayıtların fevkinde olduğunu bürhânlarla açıklar. Allah ne akılla kavranan bir küllî mefhumdur, ne de hisle algılanan bir cüz'îdir; O, 'Leyse ke-mislihî şey'' sırrının mutlak sahibidir.

Mefâtîhu'l-Esrâr'da zaman döngüsel bir nehir gibi tasvir edilir. Âlem büyük devirler (edvâr) ve merhaleler (ekvâr) halinde tekâmül eder. Her peygamber kendi çağının nûr dairesini tamamlar ve emaneti bir sonrakine devreder. Hâtemü'l-Enbiyâ Hz. Muhammed (s.a.v.) ile peygamberlik devri hitama ermiş, velâyet ve te'vîl asrı başlamıştır.

Şehristânî'nin bu eseri, Şîî-İsmâilî gelenek ile Sünnî kelâm disiplini arasında kurulmuş en cüretkâr ve derin irfan köprüsüdür. Fahreddîn er-Râzî'nin Mefâtîhu'l-Gayb'ına ilham kaynağı olmuş, İbnü'l-Arabî ve Konevî çizgisindeki Ekberî irfana bâtınî metodoloji açısından zengin bir zemin hazırlamıştır.