İmâm eş-Şehristânî ve el-Milel ve'n-Nihal: Dinler Tarihi, Mezhepler Felsefesi ve Karşılaştırmalı Teoloji Külliyâtı

Tâcüddîn Ebü'l-Feth Muhammed b. Abdülkerîm b. Ahmed eş-Şehristânî (479-548 / 1086-1153), Horasan ile Hârizm sınırındaki Şehristan kasabasında dünyaya gelmiş; İslâm düşünce ve medeniyet tarihinin en büyük dinler tarihçisi, kelâmcısı ve felsefe tenkitçilerinden biridir. Devrinin en seçkin âlimlerinden fıkıh, hadis, tefsir, kelâm ve felsefe tahsil eden Şehristânî, genç yaşta şöhret bulmuştur.

Bağdat'a davet edilen müellif, Büyük Selçuklu Devleti'nin meşhur Nizâmiye Medresesi'nde üç yıl boyunca başmüderrislik yapmış; devlet ricâlinin, ulemânın ve talebelerin hayranlığını kazanmıştır. Eş'arî kelâmı ile felsefî düşünceyi fevkalade bir vukufla meczeden Şehristânî, İbn Sînâ metafiziğine yönelttiği derinlikli eleştirilerle de tanınır.

«İnsanların dinî ve felsefî kanaatlerini tahrif etmeden, kendi mensuplarının kabul ettiği asıl kaynaklara dayanarak ve hiçbir tarafgirliğe kapılmaksızın objektif bir metodolojiyle nakletmek adaletin ve ilmin muktezasıdır.» — İmâm eş-Şehristânî

Onun dünya ilim mirasına bıraktığı en muhteşem abide olan el-Milel ve'n-Nihal (Dinler ve Mezhepler), modern dinler tarihi disiplininin kurucu başyapıtı kabul edilir.

Şehristânî'den önce mezhepler ve fırkalar tarihi yazan bazı müellifler (örneğin İbn Hazm, Abdülkāhir el-Bağdâdî), çoğunlukla muhalif fırkaları çürütme ve tekfir etme gayesi güden polemikçi bir üslup benimsemişlerdi. Şehristânî ise el-Milel ve'n-Nihal'de dünya ilim tarihinde devrim niteliğinde olan Betimleyici ve Fenomenolojik bir metot vazetmiştir:

• Fikri Kendi Dilinden Aktarmak: Bir inancı veya felsefî görüşü eleştirirken, önce o fırkanın kendi kitaplarında nasıl ifade edildiğini hiçbir kelimesini eğip bükmeden eksiksiz serdeder.
• Tasavvurdaki Tarafsızlık: Müellif mukaddimede, 'Benim vazifem her zümrenin kendi mezhebini nasıl anladığını tahrif etmeden ortaya koymaktır; hak ile bâtılı ayırt edecek olan akl-ı selîmdir' diyerek modern sosyoloji ve dinler tarihine yüzyıllar önce ışık tutmuştur.
• Kavramsal Tasnif: Kitabı iki ana kutba ayırır: Milel (Semavî bir kitaba veya peygambere dayanan dinî inançlar) ve Nihal (Beşerî akıl, heves, felsefe veya şahsî kanaatlerden doğan fırkalar).

Bu metodolojik dürüstlük, Şehristânî'yi yalnızca İslâm dünyasında değil, Batı şarkiyatçılığında da en güvenilir kaynak mertebesine yükseltmiştir.

Şehristânî, el-Milel bölümünde Ehl-i Kitab'ı fevkalade dakik bir teolojik tahlile tabi tutar. Müellif, Yahudilik ve Hristiyanlığın iç fırkalarını, kutsal metinlerini ve itikadî kırılmalarını tarafsızca anlatır:

• Yahudiliğin Fırkaları: Sâmirîler (yalnızca Tevrat'ın ilk beş kitabını kabul edenler), Sadûkîler, Ferîsîler ve Anan b. Dâvûd'un kurduğu Karâîler (Rabbanî geleneği reddeden metinciler). Şehristânî, Yahudi kelâmının teşbih ve tecsîm (Tanrı'yı cisme benzetme) zaaflarını sergiler.
• Hristiyanlığın Üç Ana Kolu: Konsiller tarihi ve Kristoloji ihtilaflarını tahlil eden müellif;
  1. Melkîler (Ortodoks / Katolik çizgi): Mesih'te iki tabiat (ilâhî ve beşerî) fakat tek şahıs görenler.
  2. Nastûrîler: Mesih'te iki tabiat ve iki ayrı şahıs kabul edenler.
  3. Ya'kūbîler (Monofizitler): İlâhî ve beşerî tabiatın tek bir tabiatta eridiğini (ittihad) savunanlar.

Şehristânî, teslis akidesinin mantıkî tenakuzlarını İslâm'ın saf tevhîd akidesi karşısında berrak bir vukufla ifşa eder.

el-Milel ve'n-Nihal'in en kıymetli bölümlerinden biri, bugün çoğu yok olmuş kadîm Ortadoğu dinleri hakkında verdiği eşsiz vesikalardır. Şehristânî, özellikle düalist (ikici) dinleri derinlemesine inceler:

• Mecûsîlik (Zerdüştîlik) ve Seneviyye: Âlemin Yezdân (Nûr / İyilik Tanrısı) ile Ehrimen (Karanlık / Kötülük Tanrısı) arasındaki ezeli mücadeleden ibaret olduğunu savunan düalizmin felsefî kökenleri ve Zerdüşt'ün öğretileri.
• Mânîlik (Maniheizm): Hristiyanlık ile Zerdüştlüğü meczeden Mânî'nin gnostik ışık-karanlık kozmolojisi, riyazet kuralları ve maddeyi şeytanî bir tuzak sayan zühd anlayışı.
• Mezdekîlik: Mülkiyetin ve kadınların ortaklığını savunan tarihteki ilk proto-komünist fırkanın sosyolojik ve ahlâkî tahribatı.
• Sâbiîler ve Harranîler: Feleklere, yıldızlara ve ruhanî melekûtlara ibadet eden Sâbiîlerin astrolojik metafiziği ve tevhîdden sapma mekanizmaları.

Şehristânî, bu bâtıl inançların insan aklının vahiyden koptuğunda tabiat güçlerini nasıl ilâhlaştırdığının ibretlik tezahürleri olduğunu açıklar.

Şehristânî, İslâm ümmeti içindeki itikadî ihtilafları incelerken bunları keyfî husumetler değil, temel teolojik sorulara verilen farklı cevaplar olarak ele alır. Müellif, ihtilafların dört ana mihver etrafında döndüğünü tespit eder:

• Sıfâtullâh ve Tevhîd: Allâh'ın zâtı ile sıfatları bir midir, gayrı mıdır? Mutezile'nin sıfatları zâttan nefyetmesi (Tenzîh) karşısında Ehl-i Sünnet'in (Eş'arî ve Mâtürîdî) zâtına layık ezelî sıfatları ispatı.
• Kader ve İnsan İradesi: Cebriyye'nin insanı rüzgâr önündeki yaprak sayması, Kaderiyye/Mutezile'nin insanı kendi fiilinin mutlak yaratıcısı kılması ve Ehl-i Sünnet'in 'Kesb' ve 'Cüz'î İrade' vasatı.
• Va'd ve Vaîd (Büyük Günah Meselesi): Büyük günah işleyenin imanı; Hâricîlerin tekfirciliği, Mürcie'nin ameli önemsizleştirmesi ve Ehl-i Sünnet'in günahkâr mümini kâfir saymayan dengesi.
• Nübüvvet ve İmâmet: Devlet başkanlığının nassla mı yoksa ümmetin şûrası ve bey'atiyle mi tayin edileceği ihtilafı.

Şehristânî, mezhepleri anlatırken fırkaların kurucu liderlerinin (Vâsıl b. Atâ, Eş'arî, Ebû Hanîfe vb.) hususi görüşlerini tarafsızca kaydeder.

Şehristânî'nin döneminde Büyük Selçuklu Devleti'ni en çok sarsan hareketlerden biri Hasan Sabbâh'ın liderliğindeki Nizârî İsmâilî (Haşhaşî) Bâtınîliği idi. Şehristânî, Şîa'nın kollarını (Zeydiyye, İmâmiyye/İsnâaşeriyye ve İsmâiliyye) ve Bâtınî felsefeyi en ince ayrıntısına kadar tahlil eder:

• Ta'lîm Doktrini: Bâtınîlerin, aklın hakikati bulamayacağını, bu sebeple her asırda yaşayan 'Mâsum İmam'ın ta'lîmine (öğretmesine) mutlak ihtiyaç duyulduğunu savunan epistemolojisi.
• Bâtınî Tevil ve Şeriatın İptâli: Namaz, oruç, hac gibi ibadetlerin zahirî şekillerini inkâr edip 'namaz imamı tanımaktır, oruç sırrı gizlemektir' diyerek dini tahrif eden aşırı fırkaların (Gulat) tehlikeleri.
• Zeydiyye ve İmâmiyye: Zeydiyye'nin Ehl-i Sünnet'e en yakın mutezilî ve fıkhî damar olduğu, İmâmiyye'nin ise On İki İmam silsilesini ve Mehdî'nin gaybetini esas aldığı vurgulanır.

Şehristânî'nin Bâtınîlik tahlili, dönemin siyasi ve itikadî krizlerini aydınlatan birinci elden tarihî bir vesikadır.

el-Nihal bölümünün en hacimli kısmı, felsefecilere (Hukemâ) ayrılmıştır. Şehristânî, İslâm coğrafyasında felsefe tarihini sadece tercümelerden ibaret görmez; felsefî mektepleri varlık anlayışlarına göre tasnif eder:

• Dehrîler (Maddeciler / Ateistler): Âlemin ezelî olduğunu, bir yaratıcının bulunmadığını, hayatın sadece tabiat kanunlarıyla başlayıp bittiğini iddia eden materyalistlerin felsefî çıkmazları.
• Tabiatçılar (Natüralistler): Tabiattaki nizamı ve hikmeti görüp bir Yaratan'ı kabul eden fakat ahireti, rûhun bekasını ve peygamberliği inkâr eden deist hekimlerin tenkidi.
• İlâhiyyâtçılar (Metafizikçiler): Sokrates, Platon ve Aristoteles ile başlayan, İslâm dünyasında Fârâbî ve İbn Sînâ ile temsil edilen Meşşâî felsefe ekolü.

Müellif, felsefecilerin fizik, mantık ve matematikteki başarılarını takdir ederken, metafizik sahada aklın tek başına vahiy olmadan tökezlediğini ispatlar.

Şehristânî, Bîrûnî'nin Tahkīku Mâ li'l-Hind eserinden sonra Hint dinleri hakkında en muteber bilgileri veren ikinci büyük İslâm allâmesidir. Eserde Hint tefekkürü üç ana başlık altında tahlil edilir:

• Brahmanlar (Berâhime): Aklın her türlü hakikati kavramak için kâfi olduğunu, dolayısıyla peygamberlere ve vahye lüzum bulunmadığını savunan katı rasyonalist Hint teolojisi. Bâkıllânî ve Şehristânî, Berâhime'nin bu tezini çürüterek vahyin lüzumunu ispatlamışlardır.
• Tenasüh (Reenkarnasyon / Ruh Göçü): Rûhun öldükten sonra günah ve sevaplarına göre başka insan veya hayvan bedenlerine geçtiği inancının felsefî temelsizliği ve İslâm'daki ahiret/ba's akidesiyle çelişkisi.
• Budizm ve Putperestlik Kültleri: Buda'nın heykellerine tapınma ile melekût varlıklarını sembolleştirme arasındaki psikolojik sapmanın tahlili.

Şehristânî'nin Hint dinlerine dair bu tahlilleri, İslâm medeniyetinin ne denli evrensel ve kapsayıcı bir vizyona sahip olduğunu gösterir.

Şehristânî, yalnızca bir tarihçi değil, aynı zamanda birinci sınıf bir kelâm filozofu idi. Onun Musâra'atü'l-Felâsife (Filozoflarla Güreş) isimli müstakil eseri, İbn Sînâ'nın eş-Şifâ ve en-Necât kitaplarında ortaya koyduğu metafizik tezleri kelâmî ve mantıkî açıdan masaya yatırır:

• Âlemin Kıdemi Meselesi: İbn Sînâ'nın âlemin zaman bakımından ezelî olduğunu iddia etmesine karşı, Şehristânî âlemin yoktan ve sonradan (hâdis) yaratıldığını savunur. Ezelî olan yalnız Allâh'tır; âlemi ezelî saymak şirkin felsefî biçimidir.
• İlâhî İlim ve Cüz'iyyât: Filozofların 'Allâh cüz'iyyâtı (tek tek olayları ve fertleri) ancak küllî bir tarzda bilir' tezini şiddetle reddeder. Cenâb-ı Hak gökte ve yerdeki zerre kadar bir şeyi dahi eksiksiz bilir.
• Haşr-i Cismânî: Rûhun yanında bedenlerin de dirileceği gerçeğinin akıl dışı olmadığını, Allâh'ın mutlak kudreti dahilinde bulunduğunu ispatlar.

Bu eser, İmam Gazâlî'nin Tehâfütü'l-Felâsife'si ile birlikte felsefe-kelâm münazaralarının en parlak zirvelerinden biridir.

İmâm eş-Şehristânî'nin el-Milel ve'n-Nihal'i, telif edildiği günden bugüne İslâm kütüphanelerinin en temel başvuru ansiklopedisi olmuş; Farsça ve Türkçe tercümeleri asırlar boyunca medreselerde ve ilim meclislerinde okunmuştur.

Eserin dünya düşünce tarihindeki eşsiz konumu şu hakikatlerle tescil edilmiştir:

• Dünyanın İlk Karşılaştırmalı Dinler Ansiklopedisi: Batı dünyasında Max Müller veya Ernst Troeltsch gibi isimlerin 19. yüzyılda başlattığı 'Karşılaştırmalı Dinler Bilimi'ni (Comparative Religion) Şehristânî 12. yüzyılda eksiksiz inşa etmiştir.
• İlmin Ahlâkı ve Adalet: Düşmanının veya muhalifinin fikrini anlatırken dahi hakkaniyetten ayrılmama erdemini bütün insanlığa ders vermiştir.
• Tevhîdin Evrensel Çağrısı: Bütün dinlerin ve felsefelerin tahlilinden sonra, insanlığın kurtuluşunun ancak saf, şirksiz ve vahye dayalı Kur'ân Tevhîdinde olduğunu berrak bir nurla göstermiştir.

Sihravemen Külliyâtı olarak İmâm eş-Şehristânî'nin bu dâhiyâne eserini günümüz araştırmacılarıyla buluşturmaktan büyük bir bahtiyarlık duyarız.