Sehl b. Abdullah et-Tüsterî: Nûr-ı Muhammedî ve İlk İşârî Tefsir

FASIL I: Tüster Şehri, Erken Çocukluğu ve Dayısı Muhammed b. Sevvâr'dan Aldığı Zikir Talimi

Hicrî üçüncü asrın başında (h. 200 / m. 815), Hûzistan bölgesinin kadim ilim havzalarından Tüster şehrinde dünyaya gelen Sehl b. Abdullah b. Yûnus et-Tüsterî, İslâm tasavvufunun erken kurucu döneminde metafizik derinliği, riyazet disiplini ve Kur'an âyetlerine getirdiği işârî açılımlarla benzersiz bir kutup şahsiyettir. Sehl'in irfan yolculuğu, henüz üç yaşındayken dayısı olan büyük zâhid ve muhaddis Muhammed b. Sevvâr'ın manevi terbiyesi altında başlamıştır.

Sehl kendi çocukluk intisabını şöyle nakleder: 'Henüz üç yaşımdaydım. Geceleri dayım Muhammed b. Sevvâr'ın kalkıp teheccüd kıldığını, secdelerde gözyaşı döktüğünü hayranlıkla izlerdim. Bir gece bana dönüp: «Seni yaratan Rabbini kalbinden zikretmez misin ey Sehl?» dedi. Ben de: «O'nu nasıl zikredeyim dayıcığım?» diye sordum. Bana şu mukaddes zikri talim etti: «Gece yatağına girdiğinde, dilini oynatmadan, kalbinle üç defa tekrar et: ALLAHU MEÎ (Allah benimledir), ALLAHU NÂZIRÎ (Allah bana bakmaktadır), ALLAHU ŞÂHİDÎ (Allah benim şahidimdir).»'

'Allah benimledir, Allah bana bakmaktadır, Allah benim üzerime şahittir. Allah'ın kendisiyle beraber olduğunu, kendisine baktığını ve şahidi olduğunu bilen kimse, nasıl O'na isyan edebilir?' — Sehl b. Abdullah et-Tüsterî

Bu üç kelimelik murakabe formülü, Sehl'in çocuk dimağında adeta kozmik bir uyanış başlatmış; önce sayıyı yediye, ardından on bire çıkarmış ve bir yıl sonra kalbinde tarif edilmez bir ilahî lezzet duymaya başlamıştır. Dayısı ona: 'Bu zikri mezara girinceye dek muhafaza et, zira o kabrinde ve kıyamette senin nurun olacaktır' diyerek Sehl'in ledünnî zeminini tahkim etmiştir. Yedi yaşında Kur'an-ı Kerîm'i hıfzeden Sehl, on yaşındayken oruca ve riyazete başlamış, çocukluk çağında dahi gıdasını arpa ekmeğiyle sınırlandırarak ruhunu bedenin kesafetinden arındırmıştır.

FASIL II: Zünnûn-ı Mısrî ile Mülakatı ve Hac Yolculuğundaki Manevi İnkılâp

On üç yaşına bastığında içindeki marifetullah ateşi Tüster sınırlarına sığmaz hale gelen Sehl, ailesinden izin alarak Abbâsî hilafetinin ilim ve irfan merkezlerine doğru sefere çıkmıştır. Basra'ya uğramış, oradaki alimlerden fıkıh ve hadis istima etmiş; fakat kalbini mutmain kılacak hakiki 'ehlü'l-marife'yi aramak üzere Haremeyn yoluna koyulmuştur.

Hac mevsiminde Mekke-i Mükerreme'ye ulaştığında, Kâbe-i Muazzama'nın rüknünde Mısır irfanının ulu piri Zünnûn-ı Mısrî ile karşılaşmıştır. Zünnûn, genç Sehl'in gözlerindeki fevkalade basireti ve üzerindeki vahdet cezbelerini derhal fark etmiş; aralarında günlerce süren bâtınî ve kelâmî sohbetler cereyan etmiştir. Zünnûn-ı Mısrî'den hâl ilmini, mârifetullahın mertebelerini ve semâvî tecellîlerin idrakini tevarüs eden Sehl, bu buluşmayı hayatının en mühim manevi dönüm noktası saymıştır.

Zünnûn ile mülakatının ardından memleketi Tüster'e dönen Sehl, şehrin dışında bir halvethane kurarak uzun yıllar sürecek olan nefis terbiyesine ve riyazete çekilmiştir. Yalnızca ibadet, tefekkür ve Kur'an-ı Hakîm'in derin bâtınî mânâlarına dalmakla geçen bu devre, onun ileride kaleme alacağı veya talebelerine takrir edeceği ilk tasavvufî tefsirin manevi tohumlarını atmıştır.

FASIL III: İlk Tasavvufî Tefsir: 'Tefsîru'l-Kur'âni'l-Azîm' ve Dört Anlam Katmanı

İslâm tefsir tarihinde Sehl b. Abdullah et-Tüsterî'nin ismi, 'işârî' (tasavvufî/bâtınî) tefsir ekolünün ilk müstakil ve metodik kurucusu olarak anılır. Talebesi Ebû Bekir Muhammed b. Ahmed el-Beledî tarafından derlenen ve günümüze Tefsîru'l-Kur'âni'l-Azîm adıyla ulaşan şaheser, Kur'an âyetlerinin lafzî sınırlarını aşarak ruhî tecrübeyle açılan bâtınî hakikatleri sistemleştirmiştir.

Sehl et-Tüsterî, Kur'an'ın her âyetinin dört temel buudu olduğunu şu nebevî temele dayandırarak açıklar:

Sehl'e göre zâhir olmadan bâtına yönelmek mülhidlik ve zındıklıktır; bâtını inkar edip yalnızca zâhirde takılı kalmak ise basiretsizlik ve gaflettir. O, şeriatın zâhirini sağlam bir temel kabul etmiş, bâtını ise o temelin üzerinde yükselen saray ve gökyüzü olarak tarif etmiştir.

FASIL IV: Nûr-ı Muhammedî ve Âlem-i Zerr Metafiziği: Yaratılışın İlk Sütunu

Sehl et-Tüsterî'nin İslâm düşünce tarihine kazandırdığı en derin ve devrim niteliğindeki doktrin, 'Nûr-ı Muhammedî' (Hakîkat-i Muhammediyye) metafiziğidir. İbnü'l-Arabî, Abdülkerim el-Cîlî ve Azizüddin Nesefî gibi sonraki asırların büyük arifleri, Hakîkat-i Muhammediyye nazariyesini geliştirirken Sehl'in tefsirinde vazettiği kurucu metinlere dayanmışlardır.

Sehl, Nûr Sûresi'nin meşhur 35. âyetini ('Allâhu nûru's-semâvâti ve'l-ard...') tefsir ederken eşsiz bir ontolojik şema çizer: 'Allah Teâlâ mahlukatı yaratmayı murad ettiğinde, Kendi ezelî nûrundan bir nûr kabzası (parçası) ayırdı. O nûra tecellî ettiğinde nûr parıldadı ve bu nûr, Muhammed Mustafâ'nın (s.a.v.) ruhu oldu. Bu nûr, yaratılıştan yüz binlerce yıl önce Arş'ın önünde secdeye kapandı; secdedeki tesbihinden melekler, felekler ve peygamberlerin ruhları yaratıldı.'

'Yaratılış ağacının tohumu Nûr-ı Muhammedî'dir; bütün mevcudat o tohumdan fışkıran dallar, yapraklar ve meyvelerdir. Hakikati Muhammedî'yi tanımayan, kâinatın varoluş sebebini ve tevhidin kemalini asla idrak edemez.' — Sehl b. Abdullah et-Tüsterî

Sehl ayrıca A'râf Sûresi 172. âyette geçen Bezm-i Elest (Misak) meclisini de bu nur hiyerarşisi üzerinden şerh eder. Âdemoğullarının zürriyetleri Âdem'in sulbünden zerreler halinde çıkarıldığında ('Ve iz ehaze Rabbüke min benî Âdeme...'), ilk 'Belâ!' (Evet, Sen bizim Rabbimizsin) nidasını veren ve bütün zerrelerin imamı olan ruh, Hz. Peygamber'in nûrudur. Bu sebeple Sehl'e göre peygamberlik, kronolojik olarak sonuncu olsa da ontolojik ve metafizik olarak bidayettir (ilk kaynaktır).

FASIL V: Sehl'in Yolunun Yedi Temel Sütunu: Şeriat ve Hakikat İttihadı

Talebesi Ebû Muhammed el-Cerîrî ve İbn Sâlim tarafından nakledildiğine göre, Sehl et-Tüsterî'nin mektebi ve tasavvuf anlayışı yedi sarsılmaz ilke üzerine bina edilmiştir. Bu yedi ilke, bâtınî keşif peşinde koşarken şeriatın zâhirinden kopan laubalilere karşı ehl-i sünnet tasavvufunun aşılmaz kalesi olmuştur:

FASIL VI: Helâl Lokma Fıkhı ve Açlık (Cû') Riyazeti: Midenin Kalbe Tesiri

Sehl et-Tüsterî, İslâm tasavvufunda açlığı (cû') bir eziyet değil, aklın ve ruhun parlamasını sağlayan simyevî bir nûr olarak nitelemiştir. Ona göre insan vücudu bir lamba gibidir; mide o lambanın yağı, kalp ise alevidir. Eğer lambaya konulan yağ kirli, kokmuş veya haram olursa, alev is çıkarır, etrafı aydınlatmaz ve kalbi karartır.

Sehl der ki: 'Açlık öyle bir ilahî hazinedir ki, Allah Teâlâ onu yalnızca Kendi sevdiklerinin kalbine emanet eder. İblis tok bir midenin içine su gibi sızar; aç bir midenin kapısından ise içeri giremez, zira açlık nefsin şehvet bağlarını keser.'

Sehl'in bizzat uyguladığı riyazet hayret vericidir: Gençliğinde yirmi beş günde bir defa arpa ekmeğiyle iftar ettiği, ileri yaşlarında ise kırk günlük savm-ı visâl (kesintisiz oruç) tuttuğu muteber tabakât kitaplarında tevatür derecesinde zikredilir. Ancak talebelerine daima itidali tavsiye etmiş; açlığın gayesinin bedeni imha etmek değil, nefsin firavunluğunu kırarak ruhu latifleştirmek olduğunu vurgulamıştır.

FASIL VII: İblis ile İmtihan ve Nefsin Mahiyeti: 'Nefis En Büyük Putdur'

Sehl et-Tüsterî'nin nefis tahlili, tasavvuf psikolojisinin en çarpıcı fasıllarından biridir. Sehl'e göre dışarıdaki şeytan (İblis), insanın içindeki nefse nispetle çok daha zayıf bir düşmandır. Çünkü şeytan yalnızca vesvese verir; fakat o vesveseyi kabul eden, ona şehvetle sarılan ve onu eyleme döken nefistir.

Sehl şu meşhur teşhisi koyar: 'İnsanlar taştan ve tahtadan putları kırdılar da, kendi göğüslerindeki nefis putunu kıramadılar. Halbuki Allah'a ortak koşulan putların en büyüğü, insanın kendi hevası ve benliğidir. «Hevâsını ilah edinen kimseyi gördün mü?» (Câsiye 23) âyeti bunu haykırmaktadır.'

Menâkıb kitaplarında nakledilir ki Sehl'e: 'Ey Ebû Muhammed! İblis senin yanına gelir mi?' diye sorulduğunda tebessüm etmiş ve şöyle demiştir: 'İblis benim yanıma gelir, fakat ben ona değil, o bana hayret eder. Zira ben nefsimin öyle desiselerini bilirim ki, İblis dahi o desiseleri akıl edemez!' Bu söz, nefsin karanlık dehlizlerine nüfuz etmiş bir arifin basiret derinliğini ortaya koyar.

FASIL VIII: Basra Yılları, Hallâc-ı Mansûr ile Münasebeti ve Hırka İntisabı

Ömrünün son döneminde Sehl, Tüster'den ayrılarak İslâm dünyasının zühd ve kelâm başkenti Basra'ya yerleşmiştir. Basra'da halka ve ulemaya irfan dersleri vermiş, çevresinde yüzlerce mürid ve talebe halkalanmıştır. Bu talebeler arasında tasavvuf tarihinin en tartışmalı ve trajik figürü olan Hallâc-ı Mansûr (el-Hüseyn b. Mansûr el-Hallâc) da yer almaktadır.

Genç yaşta Tüster'e gelen Hallâc, iki yıl boyunca Sehl'in halvethanesinde hizmet etmiş, riyazet ve sülûk terbiyesini doğrudan Sehl et-Tüsterî'den almıştır. Sehl, Hallâc'ın ruhundaki şiddetli aşk ateşini, fırtınalı cezbeleri ve sırları ifşa etmeye meyilli fıtratını görmüş; onu defalarca sükûta, sabra ve 'sahv' (uyanıklık) halinde kalmaya davet etmiştir.

Hallâc daha sonra Cüneyd-i Bağdâdî ve Amr b. Osman el-Mekkî'nin meclislerine geçmiş olsa da, ilk bâtınî terbiyesini Sehl'in elinde almıştır. Sehl'in Hallâc hakkındaki şu firaseti tarihe geçmiştir: 'Hüseyn'in kalbinde öyle bir aşk ateşi vardır ki, eğer onu şeriatın edebiyle dizginlemezse, nihayetinde kendi başını darağacına götürecektir.' Yıllar sonra Bağdat'ta cereyan eden idam hadisesi, Sehl'in bu basiretini doğrulamıştır.

FASIL IX: Vefatı, Basra Ehlinin İhtiramı ve Cenazesindeki Yahudi Rahibin Müslüman Oluşu

Sehl b. Abdullah et-Tüsterî, seksen yılı aşkın bereketli bir ömrün ardından hicrî 283 (m. 896) senesinde Basra'da Rahmet-i Rahmân'a kavuşmuştur. Vefat haberi duyulduğunda bütün Basra şehri ayağa kalkmış; dükkanlar kapanmış, kadılar, emirler, fakihler ve on binlerce halk cenazesine iştirak etmiştir.

Tabakâtü's-Sûfiyye ve Hilyetü'l-Evliyâ'da nakledilen meşhur hadiseye göre, Sehl'in tabutu omuzlarda taşınırken caddenin kenarında yetmiş yaşında bir Yahudi rahip durmaktaydı. Cenaze alayı yaklaşırken rahip ansızın bir çığlık atmış ve cübbesini yırtarak feryat etmiştir. İnsanlar ne olduğunu sorduğunda yaşlı rahip ağlayarak şöyle demiştir:

'Vallahi siz yalnızca bir insanı taşımıyorsunuz! Ben şu anda gökyüzünden yeryüzüne inen meleklerin bu tabutu omuzlamak için birbiriyle yarıştığını ve semâvî bir nûrun tabutu kuşattığını apaçık görüyorum! Şahit olun ki ben de bu velinin Rabbine iman ettim: Eşhedü en lâ ilâhe illallâh ve eşhedü enne Muhammeden resûlullâh!'

Bu hadise, Sehl'in velayetinin gayrimüslim tebaanın vicdanında dahi nasıl bir iz bıraktığını gösteren muhteşem bir vesikadır. Sehl, Basra kabristanına defnedilmiş ve kabri asırlar boyunca dua ve tefekkür makamı olmuştur.

FASIL X: Sehlîlik (Sâlimiyye) Ekolünün Doğuşu ve Tasavvuf Tarihindeki Silinmez İzi

Sehl et-Tüsterî'nin irtihalinden sonra onun fikirleri, talebesi Ebû Abdullah Muhammed b. Sâlim ve oğlu Ahmed b. Sâlim tarafından sistemleştirilerek 'Sâlimiyye' (veya Sehlîlik) adıyla anılan kelâmî ve tasavvufî bir mektep haline gelmiştir. Bu mektep, hem zâhir ulemasının tecessüsüne cevap veren sağlam bir fıkıh anlayışını, hem de kalbin derinliklerine inen bâtınî marifeti cem etmiştir.

Sehl'in mirası şu üç büyük kanal üzerinden sonraki asırlara akmıştır:

1. Ebû Tâlib el-Mekkî ve Kûtü'l-Kulûb: Tasavvufun en muteber klasiklerinden olan Kûtü'l-Kulûb, neredeyse baştan sona Sehl et-Tüsterî'nin sözleri, amelleri ve tefsirleri üzerine inşa edilmiştir.
2. Hüccetü'l-İslâm İmam Gazâlî: İmam Gazâlî, İhyâu Ulûmi'd-Dîn'inde nefis terbiyesi, açlık riyazeti, helâl lokma ve ihlas bahislerinde daima Sehl et-Tüsterî'yi baş otorite olarak iktibas etmiştir.
3. Şeyhü'l-Ekber İbnü'l-Arabî: Fütûhât-ı Mekkiyye ve Fusûsü'l-Hikem'de Nûr-ı Muhammedî, harflerin esrarı ve letâif bahislerinde Sehl'in işârî keşiflerine sık sık atıfta bulunarak onu tasavvuf metafiziğinin kurucu kutbu ilan etmiştir.

Sehl b. Abdullah et-Tüsterî; çocuk yaşta dayısından aldığı 'Allahu Meî' nidasını bir ömür boyu kalbinde diri tutmuş, Kur'an'ın derûnî denizlerine dalarak Nûr-ı Muhammedî hakikatini insanlığa armağan etmiş ebedî bir irfan feneridir.