Sehî Bey ve Heşt Bihişt: İlk Osmanlı Şair Tezkiresi, Sekiz Cennet Tasnifi ve Edebî Tenkit İrfânı

İslâm medeniyet havzasında şairlerin, âlimlerin ve mutasavvıfların hayatlarını, eserlerini ve edebî şahsiyetlerini kayıt altına alan "Tabakāt" ve "Tezkire" geleneği köklü bir geçmişe sahiptir. İbn Kuteybe'nin eş-Şi'r ve'ş-Şuarâ'sı ile başlayan bu an'ane, Fars edebiyatında Devletşah Semerkandî'nin Tezkiretü'ş-Şuarâ'sı ve Çağatay Türkçesinde Ali Şîr Nevâî'nin Mecâlisü'n-Nefâis'i ile kemâle ermiştir. Ancak Osmanlı sahasında 15. yüzyıldan itibaren Şeyhî, Ahmed Paşa ve Necâtî Bey gibi büyük şairlerin yetişmesine ve Dîvân şiirinin klasik zirvelerine tırmanmasına rağmen, 16. yüzyılın ilk çeyreğine kadar Rûm (Anadolu ve Balkan) şairlerini bir araya toplayan müstakil bir Türkçe tezkire yazılmamıştı.

İşte bu tarihî ve kültürel boşluğu doldurma şerefi, Edirneli Sehî Bey'e (öl. 955/1548) nasip olmuştur. Sehî Bey, Kanûnî Sultan Süleyman'ın saltanatının ilk yıllarında (1538 civarı) tamamladığı Heşt Bihişt (Sekiz Cennet) adlı eseriyle, Osmanlı şiirinin hafızasını kurmuş ve arkasından gelecek Latîfî, Âşık Çelebi, Hasan Çelebi ve Beyânî gibi onlarca tezkire yazarına yol gösteren kutup yıldızı olmuştur.

Sehî Bey'in asıl adı bilinmemekle birlikte Edirneli olduğu müttefikan kabul edilir. Divan kâtipliği, Şehzade Mahmud'un ve Şehzade Selim'in maiyetinde nişancılık ve divan kâtipliği vazifelerinde bulunmuş, hayatının son demlerinde ise Edirne'de vakıf mütevelliliği yaparak inzivaya çekilmiştir. Sehî Bey'in edebî kimliğinin teşekkülünde en belirleyici âmil, 15. yüzyılın büyük atasözleri ve Türkçe deyimler üstadı şair Necâtî Bey'in (öl. 1509) manevî evladı ve talebesi olmasıdır.

Necâtî Bey'in meclisinde yetişen Sehî Bey, devrin pâyitaht elitini, saray muhitini, gazelhanları ve Edirne'nin tasavvufî-edebî zümrelerini yakından tanımıştır. Eserinde hocası Necâtî'ye duyduğu hürmet ve muhabbet sayfalar boyunca hissedilir; Necâtî'nin vefatında onun şiir mecmuasını toplayıp divan haline getiren de bizzat Sehî Bey olmuştur. Dolayısıyla Heşt Bihişt, kulaktan dolma rivayetlerin değil; bizzat şiir atölyesinin içinde yaşamış bir sanatkârın canlı müşâhedeleridir.

Sehî Bey, eserini tanzim ederken İslâm kozmolojisindeki "Sekiz Cennet" (Dârü's-Selâm, Dârü'l-Mukāme, Cennetü'l-Huld, Cennetü'l-Me'vâ, Cennetü'n-Naîm, Cennetü'l-Firdevs, Cennetü'l-Karâr, Cennetü'l-Adn) inancından ilham almıştır. Şairleri ve padişahları birer cennet ehli gibi tasavvur eden müellif, tezkiresini bir mukaddime, sekiz "Bihişt" (Cennet/Bölüm) ve bir hâtime üzere tertip etmiştir:

Heşt Bihişt'in birinci ve ikinci tabakası, Osmanlı Devleti'nin siyaset aklı ile şiir sanatı arasındaki organik bağı gözler önüne serer. Sehî Bey, padişahların şiir söylemesini salt bir boş vakit eğlencesi değil; adalet duygusunun, kalbî nezaketin ve tasavvufî tefekkürün bir tezahürü olarak yorumlar. Fatih Sultan Mehmed'in "Avnî" mahlasıyla yazdığı rindâne ve âşıkane gazeller, cihan fatihinin nefsânî gururdan arınmış mahviyetkâr iç dünyasını aksettirir.

Yavuz Sultan Selim'in Farsça divanındaki haşmetli beyitleri ve Kanûnî Sultan Süleyman'ın "Muhibbî" mahlasıyla terennüm ettiği meşhur "Halk içinde muteber bir nesne yok devlet gibi / Olmaya devlet cihânda bir nefes sıhhat gibi" beyti, Sehî'nin kaleminde cihan hâkimiyeti ile manevî zühdün kusursuz ahengi olarak kayda geçirilir. Padişahın şair olması, sarayın kapılarını sanatkârlara ve dervişlere ardına kadar açan en büyük hâmilik (patronaj) teminatıdır.

Sehî Bey, tezkiresinin beşinci cennetinde üstâdı Necâtî Bey'e geniş yer ayırır ve onu Türk edebiyatında "mesel-gûyluk" (atasözü ve deyimlerle şiir söyleme) mektebinin kurucusu olarak taçlandırır. Necâtî'ye gelinceye kadar Osmanlı şairleri Fars edebiyatının mazmunlarını taklitten öteye geçemezken; Necâtî, Türkçe'nin saf süt kokusunu, sokaktaki halkın hikmetli tabirlerini divan şiirinin merkezine taşımıştır.

Sehî Bey, tezkiresinde bu "Türkâne" üslûbu hararetle müdafaa eder. Ona göre şiirde asıl maharet, karmaşık Farsça terkipler arkasına saklanmak değil; Türk dilinin tabii sadeliği ve akıcılığı içinde derin felsefî ve tasavvufî mânâları ifade edebilmektir. Sehî'nin bu tenkidi yaklaşımı, 16. yüzyılın ortalarında gelişecek olan "Sebk-i Hindî" ve "Türkî-i Basît" cereyanlarına öncülük eden mühim bir estetik manifestodur.

Heşt Bihişt, salt bir isim ve şiir antolojisi değildir; devrin edebî zevkini ve tenkit ölçülerini (belâgat ve nâkidlik) aksettiren bir belgedir. Sehî Bey, ele aldığı şairleri değerlendirirken kendine has bir tenkit lügati kullanır: Bir şairin şiiri ya "selîs" (akıcı), ya "rengîn" (sanatlı), ya "harîrî" (ipek gibi zarif), ya da "nâ-hemvâr" (pürüzlü ve kusurlu) olarak tavsif edilir.

Sehî, bir şairin başka bir şairden beyit aşırmasını (intihal ve sirkat) affetmez; buna mukabil usta bir şaire nazire yazarak onun mânâsını daha yükseğe taşımayı (tahsin ve tevessü) büyük bir hüner sayar. Şairin ahlâkı, meclis adabı, kanaatkârlığı yahut kibri de tenkidin ayrılmaz bir parçasıdır. Sehî Bey, şairin hayat tarzı ile şiirindeki ihlâs arasında doğrudan bir irtibat kurarak, edebiyatı ahlâkî bir arınma vâsıtası olarak görür.

Heşt Bihişt'in sekizinci cennetinde yer alan en dikkat çekici ve ilerici bahis, 15. ve 16. yüzyıl Osmanlı cemiyetinde kadın sanatkârların varlığını tescil eden fasıllardır. Sehî Bey, Amasyalı Zeynep Hatun ve Mihrî Hatun'u tezkiresine alarak onların zekâsını, şiirdeki kudretini ve erkek şairlerle girdikleri edebî müşâareleri (nazireleşmeleri) sitâyişle anar.

Sehî'ye göre Mihrî Hatun, şiirde erkek şairlerin çoğundan daha cesur, daha coşkulu ve daha samimidir. Necâtî Bey ile olan edebî dostluğu ve karşılıklı atışmaları, Osmanlı divan meclislerinde kadının fikrî ve edebî varlığının ne derece saygın bir yer tuttuğunu ispatlar. Sehî Bey'in kadın şairlere ayırdığı bu müstakil yer, kendisinden sonraki tezkireciler için de bağlayıcı bir an'ane haline gelmiştir.

Heşt Bihişt'te yer alan 216 şairin önemli bir kısmı tekke ve dergâh muhitlerine mensup dervişler, şeyhler yahut melâmet neşvesi taşıyan rind şahsiyetlerdir. Sehî Bey, şiirin hakiki menbaının "Aşk-ı Hakîkî" olduğunu; mecâzî aşkın ancak hakiki ilâhî aşka bir köprü vazifesi gördüğünü ısrarla vurgular.

Eserde zikredilen derviş şairler, dünyevî ikbal peşinde koşmayan, padişahlara kaside sunup caize koparmayı zül sayan hür ruhlu insanlardır. Sehî, bu şairlerin gazellerindeki cezbe, vecd ve vahdet-i vücûd remizlerini tahlil ederken bizzat tasavvufî bir lisan kullanır. Ona göre en makbul şiir, şairin kendi benliğinden (benlik putundan) geçip Hak kelâmının tercümanı olduğu lahzalarda doğan şiirdir.

Sehî Bey'in açtığı bu ilk çığır, Osmanlı ilim ve edebiyat dünyasında muazzam bir tezkirecilik patlamasına yol açmıştır. Heşt Bihişt'ten sadece sekiz yıl sonra Latîfî, 1546'da kendi tezkiresini kaleme almış ve şairleri tabakalara göre değil, alfabetik sıraya göre dizerek tezkireciliğe yeni bir tasnif getirmiştir. Ardından 1568'de Âşık Çelebi, edebiyat sosyolojisinin şaheseri sayılan Meşâirü'ş-Şuarâ'yı yazmıştır.

Sonraki müellifler Sehî Bey'i yer yer üslûbunun sadeliği veya bazı şairleri atlamış olması sebebiyle tenkit etmiş olsalar da, hepsi onun ilkliği (öncülüğü) karşısında hürmetle eğilmişlerdir. Sehî Bey olmasaydı, 15. yüzyıl Osmanlı şiirinin ilk kurucu ustaları hakkındaki biyografik ve edebî malûmatın büyük kısmı tarihin karanlık dehlizlerinde kaybolup gidecekti.

Sehî Bey'in Heşt Bihişt'i, bir milletin varlığını ve kimliğini korumasında edebiyat hafızasının ne kadar hayatî bir zırh olduğunu kanıtlayan tarihî bir manifestodur. Bir medeniyet; fethettiği kalelerle, döktüğü toplarla yahut biriktirdiği altın hazineleriyle değil; yetiştirdiği şairlerin, mütefekkirlerin ve ariflerin kaleme aldığı kelâm incileriyle ebediyete intikal eder.

Sihravemen Külliyâtı olarak Sehî Bey'in Sekiz Cennet tasavvurundan çıkardığımız irfânî hisse şudur: Kelâm emanettir. Şairler, kâinatın sırlarını ve insanın kalbî hallerini dile getiren göksel tercümanlardır. Onların mirasını kaydetmek, unutulmaktan kurtarmak ve yeni nesillere bir irfan meş'alesi olarak aktarmak mukaddes bir medeniyet vazifesidir. Sehî Bey, Edirne'nin mütevazı bir köşesinden yaktığı bu kandille Türk-İslâm edebiyatının ebedî hafızasını aydınlatmıştır.