Sarı Abdullah Efendi: Cevâhir-i Mesnevî ve Melâmet İrfanı Külliyâtı

Sarı Abdullah Efendi; 17. yüzyıl Osmanlısında hem devlet bürokrasisinin zirvesine (Reisülküttâblık pâyesine) yükselmiş bir münşî ve devlet adamı, hem de devrin Melâmî kutbu İdris-i Muhtefî'ye intisap etmiş büyük bir ariftir. Devlet idaresinin ağırlığı ile tasavvufun derinliğini şahsında mükemmelen mezcetmiştir.

Eser; Hz. Mevlânâ'nın Mesnevî'sinin ilk 18 beytini devasa iki cilt halinde şerh eden eşsiz bir irfan anıtıdır. Sarı Abdullah Efendi, Mesnevî'yi İbnü'l-Arabî'nin Fusûsü'l-Hikem'i ve Şebüsterî'nin Gülşen-i Râz'ı ışığında şerh ederek Mevlevîlik ile Vahdet-i Vücûd mektebini sarsılmaz bir bağla birleştirmiştir.

'Bişnev in ney...' feryadı; aslî vatanı olan melekût sazlığından koparılıp madde dünyasının balçığına saplanan kâmil insanın iniltisidir. Ney'in içi boştur; nefsani arzulardan arınmıştır. Usta neyzen (Cenâb-ı Hak) ona üflediğinde çıkan nağmeler, Hakk'ın kelâmıdır.

Sarı Abdullah Efendi, Bayramî-Melâmî yolunun en seçkin sözcüsüdür. Melâmet; zâhirde halk ile bâtında Hakk ile olmak, kerameti gizlemek, gösterişten ve dervişlik kisvesinden kaçınmaktır. Hakiki veli, çarşıda esnaf, divanda memurdur; ancak kalbi Arş-ı A'zam'dadır.

Şârihe göre akıl, insanı kapıya kadar getiren bir kılavuzdur; ancak sarayın içine girmek için aşk kanatları gerekir. Akıl menfaat gözetir, aşk ise canı feda eder. Cüz'î akıl, Akl-ı Küll'e teslim olmadıkça hakikatin kokusunu dahi alamaz.

Eserde nefsin Emmâre'den Sâfiye'ye kadar olan yedi merhalesi, Mesnevî kıssaları üzerinden derin psikolojik tahlillerle açıklanır. Kalp, ruh, sır, hafî ve ahfâ letaiflerinin nurlanması; zikr-i dâim ve mürşid-i kâmilin nefesiyle mümkündür.

Mevlevî Semâ'ı; kâinattaki atomların dönüşü, feleklerin cevelânı ve Arş etrafındaki meleklerin tavafıyla senkrondur. Semâ eden derviş; benliğini eritir, kesretten vahdete erer ve yeryüzüne ilahi rahmeti celbeden bir anten vazifesi görür.

Sarı Abdullah'ın mürşidi İdris-i Muhtefî, şöhretten kaçmış gizli bir kutuptur. Melâmîler keramet göstermeyi 'hayz-ı ricâl' (manevi kirlilik) saymışlar; en büyük kerametin istikamet ve halka hizmet olduğunu savunmuşlardır.

Cevâhir-i Mesnevî; Şem'î, Sürûrî ve Ankaravî şerhleriyle birlikte Osmanlı irfanının dört ana sütunundan biridir. Ağır felsefî meseleleri duru bir Osmanlı Türkçesiyle ve derin vukûfiyetle izah etmiştir.

Sarı Abdullah Efendi'nin mirası; dünyevî meşgalelerin içinde boğulmadan kalbî huzuru korumanın, mesleğinde dürüst bir bürokrat olurken geceleri vuslat meclislerinde yanmanın yaşayan rehberidir.