Şânîzâde Mehmed Atâullah Efendi ve Târîh-i Şânîzâde: III. Selim Nizâm-ı Cedîdi, Alemdar Vak'ası ve Modernleşme Felsefesi Külliyâtı

Osmanlı modernleşmesinin ve 19. yüzyıl başı fikir hareketlerinin en mühim simalarından olan Şânîzâde Mehmed Atâullah Efendi (1771-1826), İstanbul Ortaköy'de dünyaya gelmiştir. Babası tüccardan Hacı Mehmed Sadık Efendi'dir. Şânîzâde mahlası, şair ve edip olan dedesi Şânî Ahmed Efendi'ye nispetle intikal etmiştir.

Atâullah Efendi, klâsik medrese tahsilini ikmal ederek Süleymaniye müderrisliğine kadar yükselmiş; ardından devrin meşhur Hekimbaşısı Gevrekzâde Hasan Efendi'den tıp, anatomi ve farmakoloji dersleri almıştır. Bununla da yetinmeyerek Rum ve İtalyan tabiplerden Fransızca, İtalyanca ve Latince öğrenmiş, Avrupa'nın tıp, hendese, coğrafya ve harp cerîdelerini doğrudan kaynağından tetkik etmiştir.

«Devlet-i Aliyye'nin bekā ve selâmeti, yalnız kılınç kuvvetiyle değil; fünûn-ı cedîdenin iktisâbı ve mülk idaresinde akl-ı selîm ve fennî intizamın hâkim kılınmasıyla kāimdir.» — Şânîzâde Mehmed Atâullah Efendi

1819 senesinde Ahmed Âsım Efendi'nin vefatı üzerine Vak'anüvis-i Devlet-i Aliyye tayin edilmiş, altı yıl boyunca devletin resmî tarihini kaleme almıştır. Aynı zamanda Hekimbaşılık makamına getirilerek sarayın ve ordunun sıhhiye teşkilatını modernize etmiştir.

Şânîzâde Atâullah Efendi'nin vakanüvisliği devrinde telif ettiği Târîh-i Şânîzâde, dört büyük cilt halinde tertip edilmiştir. Eser, kendisinden önceki vakanüvis Mütercim Ahmed Âsım Efendi'nin bıraktığı 1808 (Hicrî 1223) senesinden başlayarak 1821 (Hicrî 1237) senesine kadar geçen on dört yıllık çalkantılı hadisatı ihtiva eder.

Eserin kapsadığı temel tarihî hadiseler:

Şânîzâde, bir hekim dikkatiyle imparatorluğun hasta uzuvlarını teşhis etmiş, hadiselerin röntgenini çekmiştir.

Târîh-i Şânîzâde'nin giriş fasılları, Sultan III. Selim'in Nizâm-ı Cedîd hareketinin kuruluş gayesini ve akabinde zuhur eden kanlı reaksiyonu nakleder. Şânîzâde, yeni ordunun kurulmasını Osmanlı'nın varoluş mecburiyeti olarak görür:

• Avrupa Taktik ve Silah Üstünlüğü: Prusya ve Fransa ordularının talim nizamı, süvari-piyade koordinasyonu ve seri ateşli tüfekler.
• Yeniçeri Ocağı'nın Yozlaşması: Askerlikten bihaber esnaf yeniçeriler, esame (maaş cüzdanı) simsarlığı ve kışlalardaki disiplinsizlik.
• Ulemanın Muhafazakâr Direnci: Yenilikleri "frenk taklidi" ve "küfür" sayan bağnaz zihniyetin kışkırtmaları.

Kabakçı Mustafa isyanıyla III. Selim'in tahttan indirilmesi ve ardından Sultan IV. Mustafa'nın emriyle sarayda katledilmesi hadisesini Şânîzâde öyle canlı ve yürek parçalayıcı bir dille tasvir eder ki, tarih bir trajedi sahnesine döner.

Şânîzâde Tarihi'nin en orijinal anayasa ve siyaset felsefesi bahislerinden biri, Sened-i İttifak tahlilidir. Rusçuk Âyânı Alemdar Mustafa Paşa'nın 16.000 kişilik Rumeli ordusuyla İstanbul'a girerek iktidarı ele geçirmesini ve Sultan II. Mahmud'u tahta çıkarmasını adım adım nakleder.

Şânîzâde'nin Sened-i İttifak'a dair tenkitleri:

«Padişah-ı zî-şânın mutlak hâkimiyeti, taşra âyânlarının rehn-i kefâletine bağlanamaz. Sened-i İttifak, devletin zaafından doğmuş muvakkat bir teskîniye kâğıdıdır. Hükümdarın zâtında mündemiç olan şevket-i saltanat parçalanamaz.»

Ardından gelen Alemdar Vak'ası'nda, yeniçerilerin Bâbıâlî'yi kuşatması üzerine Alemdar'ın mahzendeki barut fıçılarını ateşleyerek yüzlerce isyancı ile birlikte kendini havaya uçurmasını bir hekim soğukkanlılığı ve destansı bir dille kaydeder.

Şânîzâde'yi Osmanlı'nın diğer vakanüvislerinden ayıran en mümtaz vasfı, pozitif bilim ve tıp zihniyetini tarih yazımına aksettirmesidir. Bir cerrah nasıl ki hastalığın haricî arazlarına aldanmayıp iç kanamayı ararsa, Şânîzâde de isyanların ve hezimetlerin ardındaki gizli sebepleri arar.

Onun metodolojisinde öne çıkan unsurlar:

• İlliyet (Sebep-Sonuç) Rabıtası: Tarihî hadiseleri kaderciliğe havale etmeyip, insanî ihmalleri, liyakatsiz tayinleri ve iktisadî buhranları doğrudan amil göstermesi.
• Müşahede ve Otopsi Dikkati: Savaş alanlarındaki cerahat ve hastalıkları, ordugâhta çıkan kolera ve veba salgınlarının askeri hezimetteki payını tahlil etmesi.
• Rakam ve İstatistik Verileri: Dîvân-ı Hümâyun kayıtları, hazine gelir-gider cetvelleri ve asker mevcudu rakamlarını eserine derç etmesi.

Bu sebeple Fuad Köprülü ve Franz Babinger, Şânîzâde'yi "Osmanlı'nın ilk pozitivist tarihçisi" olarak tavsif etmişlerdir.

Şânîzâde sadece tarihçi değil; aynı zamanda modern tıp ilmini Osmanlı'ya kazandıran en büyük hekimdir. Onun Hamse-i Şânîzâde adıyla bilinen beş ciltlik tıp külliyâtı, Şânîzâde Târihi ile atbaşı yürüyen bir fikir meşalesidir.

Tıp külliyâtının meşhur eserleri:

Şânîzâde, bu tıp eserlerindeki berrak ve felsefî terminolojiyi Târîh-i Şânîzâde'ye de teşmil etmiştir.

Târîh-i Şânîzâde, Necid ve Hicaz'da zuhur eden Vehhâbî İsyanı'nın en mufassal birinci el kaynağıdır. Şânîzâde, İbn Teymiyye ve İbn Abdilvehhâb mektebinin akidelerini şerh ederken, türbelerin yıkılmasını, Peygamber Efendimiz'in kabr-i şerîfine hürmetsizliği ve hac kervanlarının katledilmesini tek tek zikreder.

Mısır Valisi Kavalalı Mehmed Ali Paşa'nın oğlu İbrahim Paşa'nın çöl harekâtı:

• Susuz çöl yürüyüşleri, deve kervanlarıyla sahra toplarının intikali.
• Vehhâbîliğin merkezi olan Der'iyye kalesinin aylar süren muhasarası ve düşüşü.
• İsyan reisi Abdullah bin Suud'un esir alınarak İstanbul'a gönderilişi, Dîvân-ı Hümâyun'da muhakemesi ve Bâb-ı Hümâyun önündeki cezası.

Şânîzâde, mezhep aşırılıklarının İslâm birliğine vurduğu darbeleri derin bir tefekkürle tahlil eder.

Şânîzâde Tarihi'nin dördüncü cildinde zirveye ulaşan hadise, 1821 senesinde patlak veren Mora İsyanı ve Yunan İhtilalidir. Şânîzâde, Rusya ve Avrupa devletlerinin kışkırttığı Filiki Eterya teşkilatının Balkanlardaki gizli şebekesini deşifre eder.

Mora'da cereyan eden hadiseler ve Şânîzâde'nin tespiti:

«Mora Rumları, asırlardır zıll-ı adâlet-i pâdişâhîde emn ü emân içinde zindegânî ederken, Moskof fitnesi ve Eterya fesadı ile bir gecede komşuları olan bî-günâh Müslüman ahalinin boğazına sarıldılar. Tripolice katliamı, beşeriyet tarihinin yüzünü kızartacak bir vahşettir.»

Fener Rum Patriği V. Gregorios'un Çar I. Aleksandr'a yazdığı ihanet mektuplarının ele geçirilmesi üzerine Sultan II. Mahmud'un fermanıyla Patrikhane kapısında idam edilişi hadisesini en ince detaylarına kadar nakleder.

Böylesine dahi bir hekim ve müverrih olan Şânîzâde Atâullah Efendi'nin akıbeti, Osmanlı bürokrasisinin çekememezlik ve entrika çarklarında trajik bir hüzünle noktalanmıştır. 1826 senesinde Yeniçeri Ocağı'nın ilgası (Vaka-i Hayriyye) esnasında, Şânîzâde'nin de mensubu olduğu Beşiktaş Cemiyet-i İlmiyesi zan altında kalmıştır.

Rakipleri, Şânîzâde'yi Bektaşîlik ve Frenkperestlik ile itham etmiş; Sultan II. Mahmud hekimbaşısını vakanüvislikten azlederek İzmir Tire'ye menfa (sürgün) göndermiştir.

• Tire'de bir buçuk yıl münzevi bir hayat yaşayan Atâullah Efendi, vaktini kitap telifi ve hastaları tedavi etmekle geçirmiştir.
• Sultan II. Mahmud hakikati anlayarak Şânîzâde'nin beraat ve affı için fermân-ı hümâyun çıkarmıştır.
• Lâkin Tire'ye gelen ulak, kapıyı çalıp «Hakkında ferman var!» dediğinde, idam fermanı geldiğini zanneden hassas hekim kalb-i şerîfinden inme inerek o lahzada ruhunu teslim etmiştir.
• Ulak cebinden fermanı çıkardığında, metnin idam değil iade-i itibar ve taltif fermanı olduğu anlaşılmıştır.

Bu feci tecelli, Osmanlı irfan tarihinin en yürek dağlayıcı hadiselerinden biridir. Kabri Tire'de Horasanlı Tekkesi haziresindedir.

Şânîzâde Mehmed Atâullah Efendi'nin dört ciltlik şaheseri, kendisinden sonra gelen vakanüvisler Mehmed Es'ad Efendi ve Ahmed Cevdet Paşa için bir mihenk taşı olmuştur. Ahmed Cevdet Paşa, meşhur Târîh-i Cevdet'ini kaleme alırken Şânîzâde'nin üslûp ve tenkitçiliğini örnek almıştır.

«Şânîzâde, Osmanlı vakanüvisleri içinde akl-ı selîmi fen ve hikmetle techiz etmiş yegâne hekim-müverrihtir. Onun satırlarında cehaletin devleti nasıl kemirdiği bir cerrah neşteriyle teşhir edilmiştir.» — Ahmed Cevdet Paşa

Bugün Şânîzâde Târihi; sadece siyasî ve askerî hadiselerin kaydı değil, bir imparatorluğun can çekişen bünyesini ameliyat masasına yatıran bir mütefekkirin feryadıdır. Sihravemen Külliyâtı, bu dâhi hekim ve müverrihin aziz ruhuna hürmetle, onun ıslahat ve hakikat meşalesini dijital kütüphanenin başköşesine nakşeder.