Salâhaddîn es-Safedî: El-Vâfî bi'l-Vefeyât, İslâm Biyografi Felsefesi, Edebî Tenkit ve Rical İrfanı Külliyâtı

İslâm biyografi, tarih ve edebî tenkit geleneğinin en üretken ve özgün dehalarından biri olan Salâhaddîn Ebü's-Safâ Halîl b. İybeg b. Abdillâh el-Elbekî es-Safedî (696-764/1297-1363), Filistin'in Safed kasabasında aslen bir Türk Memlük emîrinin oğlu olarak dünyaya gelmiştir. Genç yaşta mükemmel bir Arapça, edebiyat, hat ve fıkıh tahsili görmüş; İbn Teymiyye, Takıyyüddîn es-Sübkî, Zehebî ve Ebû Hayyân el-Endelüsî gibi devrin kutup şahsiyetlerinin ders halkalarında yetişmiştir. Safed, Dımaşk, Kahire ve Halep divanlarında kâtiplik ve tuğrakeşlik yapmış; iki yüzü aşkın cilt telif ederek İslâm medeniyetinin 'yazma makinesi' olarak haklı bir şöhret kazanmıştır.

Safedî'nin başyapıtı olan 'el-Vâfî bi'l-Vefeyât', modern neşirlerinde 30 büyük cilde ulaşan ve İslâm tarihinin Hz. Peygamber'den müellifin vefat ettiği 14. yüzyıl ortalarına kadarki en kapsamlı biyografi ansiklopedisidir. İbn Hallikân'ın 'Vefeyâtü'l-A'yân'ını örnek alıp onu katbekat aşmayı hedefleyen Safedî; halifelerden emîrlere, fukahâdan muhaddislere, mutasavvıflardan felsefecilere, şairlerden tabipler ve mühendislere kadar on dört bini aşkın şahsiyetin hayatını, ilmî eserlerini, edebî şahsiyetlerini ve insanî zaaflarını tek bir kütüphanede toplamıştır.

Safedî, el-Vâfî'de kronolojik (vefeyât) düzen yerine çağdaş ansiklopedizm ilkelerine uygun olarak harfiyen alfabetik düzeni benimsemiştir. Yalnızca Hz. Peygamber'in hürmetine 'Muhammed' ismi taşıyanları eserin başına almış, ardından elif harfinden yâ harfine kadar katı bir alfabetik nizam takip etmiştir. Safedî'nin biyografileri kuru bir doğum-ölüm tarihi listesi değildir; her şahsiyeti kendi tarihî bağlamında, psikolojik tahlilleriyle, mektuplarından ve şiirlerinden seçmelerle canlı birer portre olarak resmeder. Bir insanın tek bir beytinden dahi onun ruh halini teşhis edebilen derin bir biyografi felsefesine sahiptir.

Safedî'nin bir diğer dev eseri olan 'A'yânü'l-Asr ve A'vânü'n-Nasr', bizzat kendi asrında yaşayan veya bizzat görüp tanıştığı çağdaşlarını anlattığı altı ciltlik muazzam bir belgeseldir. Bu eserde devrin sultanları, vezirleri, zengin tüccarları, şairleri ve dervişleri son derece samimi, bazen mizahî ve eleştirel bir üslupla kaydedilmiştir. Memlük saray entrikaları, ilim meclislerindeki ateşli münazaralar, veba salgınlarının toplum üzerindeki tesirleri ve gündelik hayat Safedî'nin canlı kalemiyle ölümsüzleşmiştir.

Safedî'nin dünya tıp, psikoloji ve edebiyat tarihindeki en orijinal ve benzersiz eserlerinden biri 'Nektü'l-Himyân fî Nüketi'l-Umyân'dır (Körlerin Nüktelerine Dair Kese Dolusu Mücevher). Bu eserde tarihte yaşamış bütün meşhur âmâ şahsiyetler (Ebü'l-Alâ el-Maarrî, Beşşâr b. Bürd vb.) alfabetik olarak taranmıştır. Eserin mukaddimesinde Safedî; gözün anatomisini, görme duyusunun yitirilmesi halinde diğer duyuların (işitme, dokunma, sezgi) nasıl olağanüstü bir keskinlik kazandığını tahlil ederek modern Braille ve görme engelliler epistemolojisinin temellerini atmıştır.

Safedî sadece bir tarihçi değil, Arap edebiyatının en seçkin belâgat teorisyenlerindendir. 'Cenânü'l-Cinâs fî İlmi'l-Bedî'', 'Rashu'z-Zülâl fî Vasfi'l-Âl' ve 'el-Gaysü'l-Münsemec' gibi eserlerinde cinas sanatını, teşbihleri ve istiareleri cerrahî bir titizlikle tahlil etmiştir. Şairlerin lafız-mânâ dengesini nasıl kurduğunu, şiirde ahenk ve orijinalliğin şartlarını incelemiş; edebî intihali (serikāt-ı şi'riyye) tespit eden metodolojik kurallar koymuştur.

Safedî, hem zâhir ulemâsının hem de tasavvuf ve felsefe ehlinin meclislerinde bulunmuş, bağımsız fikirli bir münevverdir. İbn Teymiyye'nin Dımaşk'taki derslerine bizzat katılmış, onun zekâsına, hafızasına ve cesaretine derin bir hayranlık beslemiş; ancak bazı itikadî ve fıkhî fetvalarındaki sertliğini tenkit etmekten de geri durmamıştır. el-Vâfî'de İbn Teymiyye, İbn Kayyim ve İbn Abdilhâdî hakkında yazdığı tarafsız ve insaflı biyografiler, dönemin en güvenilir vesikaları kabul edilir.

Safedî'nin hayatı adeta bir yazı mucizesidir. Çağdaşları onun her gün onlarca sayfa yazdığını, dükkanlardan kâğıt tomarı taşımaktan yorulmadığını ve uykusuz geceler boyunca istinsah ve telif ile meşgul olduğunu hayretle anlatırlar. Yazısı o kadar hızlı, okunaklı ve zarif idi ki 'Kâtib-i Sır' makamında resmi fermanları bizzat kaleme almıştır. Kendi el yazısıyla yazdığı onlarca nüsha günümüze kadar ulaşmış ve kütüphaneleri süslemiştir. Safedî, ilmin ancak kayıt ve yazı ile ebedileşeceğine inanan bir yazı âşığıdır.

Safedî'nin biyografi yazarlığının arkasında derin bir tasavvufî ve varoluşsal metafizik yatar. Ona göre insan fanidir; beden çürüyüp toprak olmaya mahkûmdur. Ancak geride bırakılan hayırlı bir amel, hikmetli bir eser ve güzel bir ahlak, insanın bu fani âlemde 'ikinci bir hayat' yaşamasına vesile olur. 'el-Vâfî' (Vefat Edenleri Tam Olarak Bildiren), ölümü bir son değil; hakikat aynasında insanın amel defterinin ve şahsiyetinin ebedileştiği bir hasat meydanı olarak görür. Biyografi yazarı ise bu ilahî hasadın kâtibidir.

Safedî'nin eserleri, İslâm medeniyetinin hafızasını kaybolmaktan kurtaran muazzam bir kaledir. İbn Hacer el-Askalânî'nin 'ed-Dürerü'l-Kâmine'si, Sehâvî'nin 'ed-Dav'ü'l-Lâmi'si ve Taşköprizâde'nin 'eş-Şekāiku'n-Nu'mâniyye'si Safedî'nin açtığı çığırın takipçileridir. Bugün Süleymaniye'den British Museum'a, Şam Zâhiriyye'den Paris Bibliothèque Nationale'e kadar dünya kütüphanelerinin en kıymetli hazineleri Safedî'nin elinden çıkan bu altın biyografilerdir. Safedî, vefat eden binlerce âlimi satırlarında dirilterek İslâm medeniyetinin ruhunu ebediyete taşımıştır.