Şakīk-ı Belhî: Âdâbü'l-İbâdât, Hakiki Tevekkül Fıkhı ve Kalbî Menziller Külliyâtı

Horasan'ın kadîm Belh şehrinde, zengin ve soylu bir ailenin evladı olarak dünyaya gelen Ebû Alî Şakīk b. İbrâhim el-Ezdî el-Belhî (ö. 194/810), İslam tasavvufunun ilk sistematik eserlerinden birini kaleme alan büyük bir ariftir. Gençlik yıllarında geniş kervanlara sahip bir tüccardı; Horasan'dan Çin ve Türkistan sınırlarına kadar uzanan İpek Yolu üzerinde ticaret yapar, kervanlar sevk ederdi. Zahiren dünya nimetlerine gark olmuş bir hayat sürerken, kalbinde hakikate dair dinmeyen bir arayış mevcuttu.

Şakīk, devrin büyük hadis ve fıkıh meclislerinde ilim tahsil etmiş; İmam Ebû Hanîfe'nin talebeleriyle görüşmüş, hadis rivayetinde bulunmuştur. Ancak onun asıl dönüşümü, ticaret için çıktığı Türkistan seferinde bir Budist putperest rahiple yaptığı ibretlik mülakatla gerçekleşmiştir. Bu hadiseden sonra kervanlarını ve servetini geride bırakarak zühd, mücâhede ve mutlak tevekkül yoluna girmiştir.

Şakīk-ı Belhî'nin kalbî uyanışına vesile olan hadise, tasavvuf tarihindeki en ibretlik dönüm noktalarından biridir. Şakīk ticaret için Türkistan'a gittiğinde bir put tapınağına rastlar. Orada başı traşlı, putun önünde ibadet eden bir rahip görür. Şakīk rahibe yaklaşarak: 'Senin bu taptığın şey eliyle hiçbir şey yapamayan, ne fayda ne zarar veren cansız bir taştır; gel her şeyi yaratan, rızık veren tek ve hakiki Allah'a iman et!' der.

Putperest rahip Şakīk'a bakar ve şu dehşetli cevabı verir: 'Eğer senin dediğin gibi bir Rezzâk Rabbin varsa, sen neden kendi memleketindeki rızka razı olmayıp binlerce kilometre yol yürüyerek bizim bu yabancı topraklarımıza ticaret için geldin? Senin Rabbin seni kendi yurdunda doyurmaktan aciz miydi ki buralara kadar rızık aramaya koştun?' Bu sözler Şakīk'ın kalbine bir hançer gibi saplanır; dili tutulur. 'Bir putperest bana tevekkülü öğretti!' diyerek derhal Belh'e döner, bütün mallarını infak eder ve kendini bütünüyle Rezzâk-ı Zülcelâl'e adar.

Şakīk-ı Belhî'nin manevî tekâmülünde en mühim şahsiyet, tacını tahtını terk eden Belh sultanı İbrâhim b. Edhem'dir. İki büyük arif Mekke'de Hac mevsiminde karşılaştıklarında aralarında tarihe geçen meşhur 'Dervişlik fıkhı' konuşması cereyan eder. Şakīk, İbrâhim b. Edhem'e dervişlik anlayışlarını anlatırken şöyle der: 'Biz bulduğumuzda şükrederiz, bulamadığımızda sabrederiz.'

İbrâhim b. Edhem bu cevaba tebessüm ederek şöyle der: 'Horasan'ın köpekleri de aynen böyle yapar! Önlerine kemik atsan şükrederler, atmasan sabrederler. Bizim dervişlik anlayışımız ise şudur: Bulduğumuzda derhal başkalarına infak eder dağıtırız, bulamadığımızda ise sevinçle şükrederiz!' Şakīk bu cevabın heybeti karşısında İbrâhim b. Edhem'in ellerine sarılmış ve onun talebesi olarak manevî makamları bir bir aşmıştır.

Şakīk-ı Belhî'nin günümüze ulaşan ve oryantalist Paul Nwyia tarafından neşredilen 'Âdâbü'l-İbâdât' adlı risâlesi, tasavvuf tarihinde manevî makamları basamak basamak tahlil eden bilinen en eski eserdir. Bu eser, Kuşeyrî, Hucvirî ve Gazzâlî gibi sonraki asırların dev müelliflerine metodolojik olarak ilham kaynağı olmuştur.

Âdâbü'l-İbâdât'ta ibadet sadece zâhirî şekillerden ibaret görülmez; her ibadetin kalbî bir menzili ve rûhî bir terbiyesi olduğu gösterilir. Şakīk bu eserinde sâlikin seyrüsülûkünü dört temel vadiye (menzil) ayırarak her vadinin imtihanlarını, tehlikelerini ve ulaştıracağı marifet meyvelerini bir psikolog ve mürşid vukûfiyetiyle şerh etmiştir.

Âdâbü'l-İbâdât'ın omurgasını teşkil eden dört manevî menzil şunlardır: 1. Menzil-i Zühd: Kulun dünyevî aldanışlardan, fani lezzetlerden yüz çevirmesi ve kalbini mâsivâdan arındırması. 2. Menzil-i Havf: Zühd vadisini geçen sâlikin kalbine düşen ilahî haşyet ve korku; nefsin amellerine güvenmeyip akıbetinden endişe etmesi. 3. Menzil-i Şevk: Havf ile terbiye olan kalpte Cennet'e ve ilahî cemâle kavuşma arzusunun alevlenmesi; ibadetlerin külfet değil lezzet haline gelmesi. 4. Menzil-i Muhabbet: Nihâî zirve; kulun Cennet ve Cehennem mülahazalarını dahi aşarak sadece Allah Teâlâ'nın Zât-ı Akdes'ini sevmesi ve O'nun rızasında fani olması.

Şakīk'a göre bu dört menzil birbirini takip eden basamaklardır; zühdü olmayanın havfı, havfı olmayanın şevki, şevki olmayanın ise hakiki muhabbeti olamaz.

Şakīk-ı Belhî'nin en çok üzerinde durduğu yara, insanların rızık endişesi sebebiyle dinlerini ve ahlâklarını heba etmeleridir. O şöyle derdi: 'İnsanların en büyük ahmaklığı, Allah'ın kefil olduğu rızık için endişelenip, Allah'ın kendilerinden istediği ibadet ve taati ihmal etmeleridir.' Şakīk, bir kıtlık senesinde herkes feryat edip ekmek derdine düşmüşken pazarda neşeyle oynayan bir köle gördü. Köleye: 'Herkes açlıktan kırılıyor, sen nasıl böyle neşelisin?' diye sordu. Köle: 'Benim efendim zengin bir tüccardır, onun ambarları doludur, efendim beni aç bırakmaz!' dedi.

Şakīk bu söz üzerine feryat ederek ağladı ve kendi kendine: 'Bir köle fani efendisinin ambarına güvenip neşelenirken; sen göklerin ve yerin hazinelerine sahip olan Rezzâk-ı Zülcelâl'e nasıl güvenmezsin ey Şakīk!' dedi. O günden sonra rızık endişesini kalbinden bütünüyle söktü attı ve talebelerine mutlak tevekkülü talim etti.

Şakīk-ı Belhî, tasavvufu pasif bir köşeye çekilme olarak gören anlayışları hayatıyla tekzip etmiştir. O, ilim ve zikir halkalarının yanında, İslam coğrafyasını savunan bir mücahid ve gazidir. Horasan sınırlarında cereyan eden gazalara bizzat katılmış, ordunun ön saflarında savaşmıştır.

Hicretin 194. yılında, Kûlan dağlarında vuku bulan çetin bir gazada, yetmiş yaşını aşkın bir haldeyken kahramanca vuruşarak şehit düşmüştür. O, kanıyla tasavvufun sadece dergâhta zikir çekmek değil; gerektiğinde hak ve adalet uğruna canını feda edebilme cesareti olduğunu ispatlamıştır. Şehâdeti, Horasan erenlerinin dâimî şiarı olan 'Gaza ve İrfan Bütünlüğü'nün en parlak meşalesidir.

Şakīk-ı Belhî'nin veciz sözleri, erken dönem kaynaklarında hikmet incileri olarak nakledilir. O şöyle buyururdu: 'Kalbin altı türlü hastalığı vardır: 1. Tevbe ümidiyle günah işlemeye devam etmek. 2. İlim öğrenip onunla amel etmemek. 3. Amel ettiğinde ihlaslı olmamak. 4. Allah'ın rızkını yiyip O'na şükretmemek. 5. Allah'ın yarattığı nimetlere razı olmayıp dâimâ şikayet etmek. 6. Ölüleri defnedip kendi ölümünden ibret almamak.'

Yine o derdi ki: 'Dostunun kusurunu arayan kimse dostsuz kalır; nefsine pay çıkaran kimse mürşidsiz kalır; dünyaya meyleden kimse imansız gitmekten korksun!'

Şakīk-ı Belhî, Belh şehrini Horasan'ın en mühim manevî merkezlerinden biri kılmış; arkasında yetiştirdiği talebelerle muazzam bir irfan mektebi bırakmıştır. Bu talebelerin en meşhuru, 'Sağır' lakabıyla bilinen fakat insanların ayıplarını duymamak için sağırlık taklidi yapan büyük velî Hâtem-i Esam'dır. Hâtem, Şakīk'ın tevekkül ve ahlâk mirasını sonraki nesillere aktarmıştır.

Belh mektebi daha sonra Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî'nin dedelerine ve babası Bahâeddin Veled'e kadar uzanan derin bir tasavvuf damarını beslemiştir. Şakīk'ın ektiği tohumlar, Mesnevî'nin ve Mevlevîliğin dahi arka planındaki Horasan rûhunu teşkil etmiştir.

Yirmi birinci yüzyıl insanlığı, tarihte hiç olmadığı kadar ekonomik belirsizlikler, gelecek kaygısı, geçim korkusu ve tüketim çılgınlığı kıskacında kıvranmaktadır. Modern insan daha fazla kazanmak hırsıyla sağlığını, ailesini, vicdanını ve ebedî ahiretini feda edebilmektedir. Şakīk-ı Belhî'nin iki asır öncesinden yankılanan tevekkül fıkhı, bu kronik anksiyete çağının yegâne reçetesidir.

Şakīk bize hatırlatır ki: Çalışmak ve meşru sebeplere sarılmak kulun vazifesidir; fakat rızkı veren patron, piyasa veya devlet değil, doğrudan Rezzâk-ı Hakîkî'dir. Sebeplere güvenip Allah'ı unutan kalpler huzur bulamaz. Şakīk-ı Belhî külliyâtı, insana hırs zindanından kurtulup tevekkülün engin hürriyetine kavuşma basiretini kazandırmaktadır.