Sa'îdüddîn el-Fergānî: Müntehe'l-Medârik, Meşâriku'd-Derârî ve Vahdet-i Vücûd Metafiziği Külliyâtı

İslâm tasavvuf düşüncesinde ve Vahdet-i Vücûd metafiziğinde, Şeyh-i Ekber Muhyiddîn İbnü'l-Arabî'nin getirdiği derin sembolizmi felsefî ve kavramsal bir dizgeye oturtan en büyük simalardan biri Sa'îdüddîn Muhammed b. Ahmed el-Fergānî'dir (ö. 699/1300 civarı). Orta Asya'nın kadîm ilim ve irfan beldesi Fergāna vadisinde doğan Fergānî, hakikat arayışıyla Anadolu Selçuklu Devleti'nin başkenti Konya'ya hicret etmiştir.

Konya'da İbnü'l-Arabî'nin manevi vârisi ve üvey oğlu Sadrüddîn-i Konevî'nin en kıymetli talebesi ve sırdaşı olmuştur. Konevî'nin meşhur hadis ve tasavvuf ders halkalarında, Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî, Fahreddîn Irâkî ve Necmeddîn-i Dâye gibi devlerle aynı iklimi solumuş; Konevî'nin gözetiminde İslâm irfan tarihinin en muhteşem şerhlerini vücuda getirmiştir.

Mısırlı büyük veli ve 'Sultânü'l-Âşıkîn' lakabıyla maruf Ömer İbnü'l-Fârız'ın (ö. 632/1235) kaleme aldığı 760 beyitlik Nazmü's-Sülûk (veya Tâiyyetü'l-Kübrâ), Arap şiir ve irfan tarihinin zirve noktasıdır. Bu kaside, seyr-i sülûkün başlangıcından Hakîkat-i Muhammediyye'ye ve Zât-ı Bâht'a kadar uzanan manevi mi'râcın en yüksek remizlerle örülü destanıdır.

Ancak kasidenin sembolik dili, derin vahdet tecellîleri ve cezbe yüklü ifadeleri, şerh edilmeksizin anlaşılması imkânsız bir ummandı. İşte Sa'îdüddîn el-Fergānî, hocası Konevî'nin meclislerinde takrir edilen dersleri önce Farsça (Meşâriku'd-Derârî), ardından çok daha genişletilmiş olarak Arapça (Müntehe'l-Medârik) şerh ederek bu kapalı hazineyi bütün ümmete açmıştır.

Fergānî'nin Farsça kaleme aldığı Meşâriku'd-Derârî fî Şerhi Tâiyyeti İbni'l-Fârız, esere yazdığı abidevî mukaddimesiyle (Dîbâce) şöhret bulmuştur. Bu mukaddime, müstakil bir risale hacminde olup Vahdet-i Vücûd nazariyesinin Fars dilinde yapılmış ilk ve en eksiksiz felsefî tanzimidir.

Müellif, ilâhî Zât'ın tenezzülât mertebelerini, tecellî-i evvel ve tecellî-i sânîyi, gayb-ı mutlakı ve a'yân-ı sâbiteyi matematiksel bir hendese titizliğiyle izah eder. Konevî bu eseri okuduğunda hayran kalmış ve talebesinin şerhini 'Gönül gözü açık olanların susuzluğunu dindiren kevser pınarı' olarak nitelemiştir.

Fergānî, Şam ve Hicaz seyahatlerinde Arap ulemasının talebi üzerine Farsça şerhini aşan, iki dev cilt halinde Müntehe'l-Medârik ve Meştehe'l-Halâ'ik fî Şerhi Tâiyyeti İbni'l-Fârız adıyla Arapça şerhini telif etmiştir. Bu eser, tasavvuf tarihinin en çetin ve en hacimli felsefî-metafizik metinlerinden biridir.

Müellif her bir beyti tahlil ederken üçlü bir metodoloji takip eder: Önce lafzî ve lügavî tahlil (nahiv ve belagat), ardından kelâmî ve aklî izah, nihayetinde ise keşfî ve zevkî hakikatlerin şerhi. Bu sayede kasidenin hiçbir beytinin şeriat zahirine muhalif olmadığını, bilakis Kur'ân ve Sünnet'in en derin tevil tabakalarıyla tam bir mutabakat içinde bulunduğunu ispatlamıştır.

Fergānî'nin düşünce sisteminin merkezinde Merâtibü'l-Vücûd (Varlığın Ontolojik Hiyerarşisi) doktrini yer alır. Ona göre hakiki vücûd (varlık) birdir, o da Cenâb-ı Hakk'ın Zâtı'dır. Ancak bu tek vücûd, tenezzülât ve zuhur mertebelerinde farklı tecellî daireleri meydana getirir:

• Lâ-Taayyün / Ahadiyyet Mertebesi: Zât-ı Bâht; hiçbir kayıt, sıfat ve ismin henüz zuhur etmediği mutlak gayb ve amâ makamı.
• Taayyün-i Evvel / Vâhidiyyet Mertebesi: İlâhî isim ve sıfatların icmâlî olarak zâtî ilimde belirdiği Hakîkat-i Muhammediyye aynası.
• Âlem-i Ceberût (Ruhlar Âlemi): Küllî akıl, nefs ve mücerred ruhanî cevherlerin mertebesi.
• Âlem-i Melekût (Misâl ve Berzah Âlemi): Madde olmayan fakat şekil ve latif suret taşıyan ara boyut.
• Âlem-i Mülk ve Şehâdet: Duyu organlarıyla idrak edilen kesafetli fiziki kâinat.

Sa'îdüddîn el-Fergānî'ye göre kâinatın yaratılış gayesi ve ilâhî tecellîlerin kemal noktası Hakîkat-i Muhammediyye'dir. Hz. Muhammed (s.a.v.), maddeten peygamberlerin sonuncusu olmakla birlikte, mânen ve ontolojik olarak varlığın ilk taayyünüdür ('Âdem su ile balçık arasındayken ben peygamberdim' sırrı).

İnsân-ı Kâmil, bu hakikatin yeryüzündeki nâibidir. Cenâb-ı Hak bütün esmâsını cem eden kâmil insanı yaratmış ve onu kâinat sarayının gözbebeği kılmıştır. Fergānî, kâinatı büyük bir insan (İnsân-ı Kebîr), insanı ise özetlenmiş bir kâinat (Âlem-i Sagîr) olarak tanımlayarak kozmoloji ile antropolojiyi vahdet noktasında birleştirir.

Fergānî, İbnü'l-Fârız'ın beyitleri üzerinden sâlikin kat ettiği manevi makamları inceler. Sülûk, nefsin tezkiyesiyle başlar (Fenâ fi'l-Ef'âl), sıfatların Hak'ta fani olmasıyla derinleşir (Fenâ fi's-Sıfât) ve Zât tecellîsinde benliğin erimesiyle kemale erer (Fenâ fi'z-Zât).

Ancak Fergānî şiddetle vurgular ki, tasavvufta nihai hedef fenâ (yok oluş) değil; Bekâ billâh (Allah ile bâkî olma) ve Fark ba'de'l-Cem (birlikten sonraki çokluk idraki) makamıdır. Bu makama erişen veli, hem Hak Teâlâ'yı bir bilir hem de halkın haklarını bihakkın gözeterek şeriat dairesinde hizmete devam eder.

Fergānî'nin tasavvuf felsefesinde muhabbet (aşk), psikolojik bir duygu değil; kozmolojik bir çekim kuvveti ve varlığın yaratılış muharrikidir. Kudsî hadiste buyrulan 'Küttü kenzen mahfiyyen fe-ahbebtü en u'rafe' (Ben gizli bir hazine idim, bilinmekliğimi sevdim / arzuladım da mahlukatı yarattım) beyanı gereğince, kâinatı yokluk karanlığından varlık nuruna çıkaran ilk kıvılcım Hubb-i Zâtîdir (Zâtî Sevgi).

Aşk, kesrette (çoklukta) dağılan zerreleri vahdete (birliğe) doğru çeken kozmik mıknatıstır. İbnü'l-Fârız'ın meşhur şarap ve sarhoşluk remizleri, maddi içkiyi değil; ilâhî aşk şarabıyla aklın bağlarından kurtulup ezeli vuslat neşesine erişmeyi temsil eder.

Sa'îdüddîn el-Fergānî'nin eserleri, Osmanlı ilim ve irfan dünyasının kuruluşunda kurucu metinler arasında yer almıştır. Osmanlı'nın ilk müderrisi ve başkadısı olan Dâvûd-ı Kayserî, İbnü'l-Arabî'nin Fusûsü'l-Hikem'ini şerh ederken Fergānî'nin Müntehe'l-Medârik'indeki tasnif ve tarifleri temel kaynak almıştır.

İran ve Maveraünnehir havzasında Mahmûd-ı Şebüsterî'nin Gülşen-i Râz'ı, Şah Nimetullah-ı Velî'nin risaleleri ve Molla Câmî'nin Levâyih ile Nefehâtü'l-Üns'ü doğrudan Fergānî'nin kavramsal çerçevesinden beslenmiştir. Fergānî, Ekberî mektebin 'felsefî-teorik kanadının' en sağlam mimarı olarak kabul görmüştür.

Hicrî 699 civarında Şam'da (Dımaşk) vefat eden Sa'îdüddîn el-Fergānî, Sâlihiyye kabristanına, Şeyh-i Ekber İbnü'l-Arabî'nin türbesinin civarına defnedilmiştir. Ömrünü ilâhî aşkın şiirini aklın ve imanın hendesesiyle birleştirmeye vakfetmiştir.

Fergānî'nin bize bıraktığı en büyük miras; aşk ile aklın, şiir ile mantığın, şeriat ile hakikatin birbirine zıt olmadığını; bilakis aynı hakikatin iç içe geçmiş boyutları olduğunu anlamaktır. O, kelimelerin bittiği yerde kalbin ufkunu Arş'a bağlayan ebedî bir irfan kandilidir.