Bediüzzaman Said Nursi ve İşârâtü'l-İ'câz: Kur'an'ın İ'câzı, Nazmın İncelikleri, Fatiha ve Bakara Belâğat Şerhi Külliyatı

Son devir İslâm düşüncesinin en müstesna müfessir ve mütefekkirlerinden Bediüzzaman Said Nursi (1878-1960), şark medreselerinin köklü mantık, kelâm, belâğat ve tefsir birikimini asrın müspet ilimleriyle meczetmiş dahi bir âlimdir. Gençlik yıllarından itibaren İslâm dünyasının içine düştüğü fikrî ve manevi buhranları teşhis etmiş, Kur'an'ın sönmez ve söndürülmez bir hakikat güneşi olduğunu ilmen ispat etmeyi hayatının yegane gayesi bilmiştir.

Onun tefsir anlayışının şaheseri olan İşârâtü'l-İ'câz fî Mazanni'l-Îcâz, dünya tefsir tarihinde benzeri görülmemiş şartlar altında telif edilmiştir. Birinci Dünya Savaşı'nda Kafkas cephesinde Gönüllü Alay Kumandanı olarak Rus ordularına ve Ermeni çetelerine karşı Pasinler ve Van cephelerinde at sırtında ve siperlerde harbederken, kurşun ve top gülleleri arasında talebesi Molla Habib'e Arapça olarak imla ettirilmiştir.

Bediüzzaman, siperde şehit düşme ihtimali her an karşısındayken dahi zihnindeki Kur'an belâğatı haritasını kaydetmiş, harp meydanını bir tefsir mektebine dönüştürmüştür.

Eserin tam adı İşârâtü'l-İ'câz fî Mazanni'l-Îcâz (Lafızların Az Olduğu Yerdeki İ'câz İşaretleri) olup, Kur'ân-ı Kerîm'in her bir harfinde, kelimesinde ve cümle bağında gizlenen i'câz (mucizelik) parıltılarını ortaya koymayı hedefler.

Bediüzzaman'ın tefsir metodolojisi dört temel prensip üzerine kuruludur:

• 1. Nazm ve Cümle Âhengi: Kelimelerin dizilişindeki matematiksel ve geometrik nizam.
• 2. Hey'et ve Suret İncelikleri: Bir fiilin mazi (geçmiş) veya muzari (şimdiki) gelmesinin, bir ismin marife veya nekra olmasının taşıdığı gaybî hikmetler.
• 3. Cümleler Arası Tenasüp (İrtibât-ı Kelâm): Âyetlerin birbiri ardınca gelmesindeki mantıkî ve ruhi rabıtalar.
• 4. Kâinat Kitabı ile Kur'an Kitabının İttihadı: Âfâkî ve enfüsî delillerle tefsirin tahkimi.

Bediüzzaman, belâğat ilminde Abdülkāhir el-Cürcânî'nin Delâilü'l-İ'câz'ı, Zemahşerî'nin el-Keşşâf'ı ve Sekkâkî'nin Miftâhu'l-Ulûm'u ile açılan büyük belâğat çığırını 20. yüzyıla taşımış ve modern zihnin anlayacağı rasyonel bir mimariye kavuşturmuştur.

Bediüzzaman'a göre Kur'an'ın kelimeleri rastgele dizilmemiştir; bir mimarın kubbedeki taşları birbirine kenetlemesi gibi, her kelime hem kendinden öncekine hem de sonrakine sımsıkı bağlıdır.

Bediüzzaman, Kur'an'ın kırk ayrı vecihten (yönden) mucize olduğunu belirtir ve İşârâtü'l-İ'câz'da bilhassa şu dört temel veche yoğunlaşır:

1. Lafzındaki Câmiiyet: Tek bir lafzın onlarca hakikate pencere açması; hem avamın hem havasın hem de filozofun aynı kelimeden kendi kabınca feyiz alabilmesi.

2. Nazmındaki Eşsiz Geometri: Kelimelerin yer değiştirmesi halinde mânânın bozulacağı mükemmel nizam.

3. Mânâsındaki Gençlik ve Tazelik: Zaman ihtiyarladıkça Kur'an'ın gençleşmesi; fen ve ilimler geliştikçe Kur'an âyetlerinin daha parlak bir surette tezahür etmesi.

4. Üslûbundaki Halâvet ve Selâset: Okundukça bıkkınlık vermeyen, aksine tekrarlandıkça kalplere sürur ve tazelik bahşeden ilahi musiki.

İşârâtü'l-İ'câz'ın en parlak bölümlerinden biri Fâtiha sûresi tefsiridir. Bediüzzaman, Fâtiha'nın yedi âyetinin kâinatın yaratılış gayesiyle, insanın manevi yapısıyla ve nübüvvet nizamıyla olan münasebetini kelime kelime tahlil eder:

• Elhamdülillâhi Rabbi'l-âlemîn: Kâinattaki bütün hamdlerin ve kemâlâtın kaynağının tek bir Zât-ı Zülcelâl olduğunu ilan eder; şirkin kökünü kazır.
• Er-Rahmâni'r-Rahîm: Rububiyetin dehşetli azametini merhamet ve şefkat nurlarıyla yumuşatır; kulu korku ile ümit arasında dengeler.
• Mâliki Yevmi'd-Dîn: Adalet-i mutlakayı ve haşir sabahını ihtar eder.
• İyyâke na'büdü ve İyyâke nesta'în: Gaibane hitaptan huzur makamına geçiştir; kul artık Rabbiyle vasıtasız mülakidir. 'Na'büdü' (kulluk ederiz) cemî sîgasıyla bütün kâinatın ve müminler cemaatinin zikrini kendi namına takdim eder.
• İhdine's-sırâta'l-müstekīm: İfrat ve tefritten uzak, adalet ve hikmet caddesi olan Sırat-ı Müstakîm talebidir.

Bakara sûresinin ilk otuz üç âyetini şerh eden Bediüzzaman, insan psikolojisinin ve sosyolojisinin üç temel tipolojisini muazzam bir i'caz ile teşrih eder:

1. Hidayete Eren Müminler (İlk 5 Âyet): Gayba iman, namazı ikame, infak, vahye iman ve ahirete yakîn hasletleriyle nurlanan kâmil ruhlar.

2. İnadî İnkârcılar (2 Âyet): Kalpleri ve kulakları mühürlenmiş, gözlerine perde inmiş inkâr taassubu.

3. Münafıkların İkircikli Ruh Hali (13 Âyet): Kur'an'ın münafıklara en geniş yeri ayırmasının hikmetini açıklayan Bediüzzaman, nifakın cemiyet için açıktan inkârdan çok daha tehlikeli olduğunu belirtir. Münafıkların ruh dünyasındaki şüphe fırtınaları, çakan şimşekler ve parmaklarını kulaklarına tıkamaları gibi sahneler, eşsiz bir belâğat sinematografisiyle tahlil edilir.

Bediüzzaman'ın İşârâtü'l-İ'câz'daki en hayret verici mahareti, Arap dilindeki küçücük edatların ve harflerin ardındaki derin manevi denizleri göstermesidir.

Örneğin Bakara sûresindeki 've mimmâ rezaknâhüm yünfikūn' âyetindeki min (teb'îz - bir kısmı) edatını şerh ederken, infakın zengine farz, fakire ise caiz olduğunu; bütün malı verip dilenci durumuna düşmemek için 'malın bir kısmının' infak edilmesini emrettiğini; ayrıca infak edenin minnet etmemesi için rızkı verenin Allah olduğunu (rezaknâhüm) hatırlatarak riyayı engellediğini harika bürhanlarla ispat eder.

Bir tek harfin dahi yerli yerinde kullanılmasının Kur'an'ın ilahi kelam olduğunun parmak ısırtan birer mührü olduğunu ortaya koyar.

İşârâtü'l-İ'câz fî Mazanni'l-Îcâz, sadece geçmiş asırların belâğat tartışmalarına bir zeyil değil; fen ve felsefenin insanlığı materyalizme ve şüpheciliğe sürüklediği modern asırda Kur'an'ın çelikten bir kalkanıdır.

Bediüzzaman Said Nursi, bu eseriyle göstermiştir ki: Kur'ân-ı Kerîm, kâinat kitabının ezeli bir tercümesi, tekvînî âyetlerin ebedî bir beyanıdır. İlimler ne kadar terakki ederse etsin, felsefe ne kadar derinleşirse derinleşsin, Kur'an'ın i'cazının ve hakikatinin önüne geçemez; bilakis ona hizmetkâr ve bürhan olur.

Savaş meydanının barut kokuları arasında yazılan bu muazzam külliyat, Kur'an belâğatının asrımıza bakan en parlak güneşi olarak parlamaya devam etmektedir.