Sahhâflar Şeyhizâde Es'ad Efendi ve Üss-i Zafer: Vaka-i Hayriyye, Yeniçeri Ocağının İlgası ve Asâkir-i Mansûre Külliyâtı

19. asır Osmanlı bürokrasisinin ve matbuat hayatının en velûd kalemlerinden biri olan Sahhâflar Şeyhizâde Mehmed Es'ad Efendi (1789-1848), İstanbul'da dünyaya gelmiştir. Babası Bâyezid Meydanı'ndaki meşhur Sahhâflar Çarşısı'nın şeyhi ve devrin tanınmış bibliyofili Ahmed Efendi'dir. Küçük yaşta kitaplar arasında büyüyen Es'ad Efendi, nâdir el yazmaları, tefsir, hadis, fıkıh ve tarih külliyâtını bizzat ocağında hıfzetmiştir.

Medrese tahsilini tamamlayarak ruûs imtihanını kazanmış, Dîvân-ı Hümâyun kâtipliğine girmiştir. 1825 senesinde Şânîzâde Atâullah Efendi'nin azli üzerine Sultan II. Mahmud tarafından Vak'anüvis-i Saltanat tayin edilmiştir. Bu vazifeyi 1831 senesine kadar bilfiil yürütmüş, ardından ilk resmî Türkçe gazete olan Takvîm-i Vekāyi'in nâzırlığına getirilmiştir.

«Tarih, sâdece geçmiş zamânın hikâyâtı değil; âmme-i nâsın ibret alıp mülk ve milletin selâmet yolunu tâyin edeceği basîret aynasıdır.» — Sahhâflar Şeyhizâde Es'ad Efendi

Es'ad Efendi, hem ulemâ sınıfının muteber bir âlimi hem de Sultan II. Mahmud'un gerçekleştirdiği radikal askerî ve idarî inkılapların en sadık ideoloğu ve kalemi olmuştur.

Es'ad Efendi'nin tarih kütüphanesine bıraktığı en şöhretli ve tesirli eser, 1827 senesinde Dârüttıbâati'l-Âmire'de (Devlet Matbaası) bizzat basılan Üss-i Zafer (Zaferin Temeli / Zaferin Esası) adlı abidevi kitaptır.

Eserin yazılış gayesi ve devlet felsefesi:

• Resmî Meşruiyet: 1826 Haziran ayında meydana gelen ve tarihe Vaka-i Hayriyye (Hayırlı Hadise) olarak geçen Yeniçeri Ocağı'nın top ateşine tutularak ilgası hadisesini şer'î ve siyasî delillerle tevsik etmek.
• Fitne ve İsyan Tarihi: Ocağın son iki asır boyunca padişahları tahttan indiren, vezirleri katleden, halkı haraca bağlayan ve harp meydanlarından kaçan bir "Devlet içinde Devlet" haline geldiğini teşhir etmek.
• Asâkir-i Mansûre-i Muhammediyye Müjdesi: İlgâ edilen ocağın yerine Asr-ı Saadet ruhuyla kurulan modern, talimli ve intizamlı ordunun teessüsünü İslâm âlemine ilan etmek.

Üss-i Zafer, Osmanlı tarih yazıcılığında bir askerî inkılabın ilk defa bu denli mufassal, vesikalara dayalı ve propaganda kudreti yüksek bir dille tescil edildiği nâdir bir metindir.

Üss-i Zafer'in merkezinde, 1826 senesinin 15-16 Haziran günlerinde İstanbul'da cereyan eden kanlı hesaplaşma yer alır. Es'ad Efendi, hadiseleri saat saat bizzat şahit olarak nakleder:

Es'ad Efendi, bu dehşetli günleri anlatırken hem barut dumanının kesif kokusunu hem de devletin uçurumun kenarından dönüşünü satırlara aksettirir.

Üss-i Zafer'in fıkhî ve dinî omurgasını, yeniçerilerin bâğî (devlete ve imama isyan eden eşkıya) ilan edilmesi teşkil eder. Es'ad Efendi, İslâm fıkhının Ahkâmü'l-Büğāt bahsini işletir:

«Hacc-ı şerîfi men' eden, ümmet-i Muhammed'in ırz ve malına tecavüz kılan, nizam-ı âleme başkaldıran zümre bâğîdir. Onlarla harp etmek ve fesatlarını yeryüzünden kaldırmak her Müslümana farz-ı ayndır.» — Şeyhülislâm Fetvası

Es'ad Efendi, ulemanın Sultanahmet Camii kürsüsünde ağlayarak tekbir getirişini, medrese talebelerinin ellerine tüfek alarak sancak altına koşuşunu ve halkın padişahın etrafında kenetlenişini nakleder. Bu anlatım, ocağın kaldırılmasını salt bir saray darbesi olmaktan çıkarıp millî bir mutabakat derecesine yükseltmiştir.

Yeniçeri Ocağı'nın külleri üzerinde inşa edilen yeni ordunun adı, Peygamber Efendimiz'in mübarek ismine izafeten Asâkir-i Mansûre-i Muhammediyye (Muhammed'in Yardım Görmüş Askerleri) konulmuştur. Üss-i Zafer'in ikinci kısmı, bu ordunun kanunnâme ve talimatnamesini ihtiva eder.

Yeni ordunun getirdiği temel ıslahatlar:

• Tertip ve Tabur Düzeni: Saf, bölük, tabur ve alay teşkilatının Fransız ve Prusya talimnameleri esas alınarak tanzimi.
• Rütbeler ve Kumanda Zinciri: Mülâzım, yüzbaşı, binbaşı, kaymakam, miralay ve ferik unvanlarının ihdası; Seraskerlik makamının teşekkülü.
• Kıyafet ve Teçhizat İnkılabı: Şalvar ve sarık yerine setre, pantolon ve fes iktibas edilmesi; modern süvari ve topçu kollarının tensiki.
• Manevî Eğitim: Ordunun her taburuna imam tayin edilmesi, beş vakit namaz ve zikir talimi ile disiplinin mezcedilmesi.

Es'ad Efendi, bu kanunların her maddesini devletin bekası için zaruri bir düstur olarak şerh eder.

Üss-i Zafer'in en tartışmalı ve tarihî ehemmiyeti haiz fasıllarından biri, Bektaşîliğin lağvı ve tekkelerin kapatılması hadisesidir. Yeniçeri Ocağı'nın mânevî pîri Hacı Bektâş-ı Velî kabul edildiğinden, ocakla birlikte Bektaşî tekkeleri de ilga edilmiştir.

Es'ad Efendi'nin kaydettiği icraatlar:

• İstanbul ve Rumeli'deki Bektaşî tekkelerinin binalarının yıkılması veya Nakşibendî şeyhlerine devredilmesi.
• Tekkelerdeki nâdir yazma eserlerin, şatahat kitaplarının ve dîvânların toplatılarak müsadere edilmesi.
• Hacı Bektâş-ı Velî'nin pâk şahsiyeti ile sonradan tarikata karışan zındıka ve ibâha (haramları helal sayma) ehlini birbirinden ayıran şer'î muhakeme.

Bir sahhâf ve bibliyofil olan Es'ad Efendi, bu kitap tasfiyesini bizzat yürütmüş; kıymetli nüshaların zayi olmasını önleyerek devlet kütüphanelerine kazandırmıştır.

Es'ad Efendi, Üss-i Zafer haricinde de resmî vakanüvis sıfatıyla Târîh-i Es'ad adını taşıyan devasa bir kronik kaleme almıştır. Bu eser, Şânîzâde Tarihi'nin bittiği 1821 senesinden 1826 Vaka-i Hayriyye'sine kadar geçen hadiseleri tafsil eder.

Eserde öne çıkan mevzular:

• Yunan İsyanının Yayılışı: Mora'da Türk kalelerinin düşüşü, Mesolongi muhasarası ve Kavalalı İbrahim Paşa'nın donanma harekâtı.
• Rusya ile Diplomatik Krizler: Akkirman Muahedesi müzakereleri ve İngiltere-Fransa ittifakının Osmanlı'yı köşeye sıkıştırması.
• İstanbul'un İaşe ve Esnaf Düzeni: Çarşı pazar narhları, gümrük gelirleri ve yeniçeri esnafının halka uyguladığı tahakküm.

Târîh-i Es'ad, Yeniçeriliğin kaldırılmasına zemin hazırlayan beş yıllık çürüme ve buhran döneminin en muteber vesikasıdır.

1831 senesinde Sultan II. Mahmud, devletin icraatlarını halka ve yabancı elçiliklere duyurmak gayesiyle ilk resmî Osmanlı gazetesi olan Takvîm-i Vekāyi'i kurduğunda, bu muazzam matbuat hamlesinin başına Sahhâflar Şeyhizâde Es'ad Efendi'yi getirmiştir.

Es'ad Efendi'nin gazete nâzırlığındaki prensipleri:

«Gazete, havâdis-i rüzgârı zapteden bir cerîdedir. Lâkin matlûb olan odur ki, neşrolunan her kelâm devletin vakarını, milletin ma'rifetini ve ahlâk-ı umumiyeyi tezhib eyleye. Yalan ve mübâlağa gazete sayfasına haramdır.»

Gazeteyi Türkçe'nin yanında Fransızca (Le Moniteur Ottoman), Arapça, Farsça, Rumca ve Ermenice neşrettirerek Osmanlı İmparatorluğu'nun ilk modern enformasyon teşkilatını kurmuştur.

Sahhâflar Şeyhizâde Es'ad Efendi, sadece vakanüvis değil; aynı zamanda divan sahibi bir şair, dilci ve musiki âlimidir. Eserlerinin başlıcaları:

• Kevkebü'l-Mes'ûd fî Kevkebeti'l-Cünûd: Askerî talim ve nizam üzerine telif ettiği mühim risale.
• Bâğçe-i Safâ-Endûz (Tezkire-i Es'ad): 19. yüzyıl başı Osmanlı şairlerini ihtiva eden edebiyat tezkiresi.
• Pendnâme: Ahlak, edep ve bürokrasi terbiyesi üzerine nasihatler mecmuası.
• Hulâsatü'l-Kelâm fî Redd-i Şübühâti'l-İslâm: Batı'dan gelen felsefî şüphelere karşı kelâmî müdafaa.

Es'ad Efendi, babasından tevarüs ettiği ve ömrü boyunca topladığı binlerce nâdir el yazmasından müteşekkil muazzam kütüphanesini vakfetmiştir. Bugün Süleymaniye Kütüphanesi Es'ad Efendi Kısmı, Türk-İslâm yazma eserlerinin en zengin ve muteber koleksiyonlarından biridir.

Sahhâflar Şeyhizâde Es'ad Efendi, 1848 senesinde İstanbul'da vefat etmiş ve Sultan II. Mahmud Türbesi haziresine defnedilmiştir. Ardında bir devrin kapanıp yeni bir devrin açılışını tescil eden abidevî eserler bırakmıştır.

Onun Üss-i Zafer'i, Osmanlı'nın Orta Çağ askerî yapısından modern ordu nizamına geçişinin doğum tutanağıdır. Yeniçeriliğin tasfiyesi gerçekleşmeseydi, Osmanlı Devleti ne Tanzimat reformlarını yapabilir ne de 19. ve 20. yüzyılın fırtınalarına karşı bir ordu ayakta tutabilirdi.

«Yeniçeri Ocağı'nın ilgası bir yıkım değil; Türk devletinin kendi küllerinden yeniden doğuşudur. Üss-i Zafer ise bu doğuşun nûrdan şahididir.» — Ziya Gökalp

Sihravemen Külliyâtı, Sahhâflar Şeyhizâde Es'ad Efendi'nin bu aziz hatırasını ve Osmanlı'nın beka mücadelesindeki inkılap iradesini ebedîleştirmek gayesiyle bu monografiyi dijital kütüphanenin şeref sayfalarına kaydeder.