Şâh-ı Nakşibend Muhammed Bahâüddîn Buhârî: Nakş-ı Hudâ, Zikr-i Hafî ve Ruhanî Terbiye Külliyâtı

FASIL I: Kasr-ı Ârifân'dan Yükselen Nûr: Hâce Muhammed Bahâüddîn'in Doğumu ve Müjdesi

İslâm tasavvufunun dünya çapında en yaygın ve en müessir kollarından biri olan Nakşibendiyye tarîkatının pîri Hâce Muhammed b. Muhammed Bahâüddîn el-Buhârî, Muharrem 718 (Mart 1318) senesinde Buhara'ya bir fersah mesafedeki Kasr-ı Hinduvân köyünde dünyaya gelmiştir. Onun doğumundan önce büyük mürşid Hâce Muhammed Baba Semmâsî hazretleri bu köyden geçerken: "Bu topraktan büyük bir erin kokusu geliyor; pek yakında burası Kasr-ı Ârifân (Arifler Köşkü) olacaktır!" diyerek onun zuhûrunu müjdelemiştir.

Bahâüddîn dünyaya geldiğinde babası onu kundak içinde Semmâsî hazretlerine götürmüş; şeyh çocuğu bağrına basıp: "Bu benim manevi evladımdır, biz bunu kabul ettik" buyurarak ilk feyiz tohumunu ekmiştir. Soyu Hz. Ali (r.a.) ve Hz. Fâtıma validemize dayanarak Seyyid olan Bahâüddîn, çocukluğundan itibaren fevkalade bir manevi cezbe ve istiğrak içinde büyümüştür.

FASIL II: Hâce Muhammed Semmâsî ve Emîr Külâl Terbiyesi: Çömlekçi Ocağında Pişen Ruh

Hâce Baba Semmâsî'nin vefatından sonra onun vasiyeti gereği baş halifesi Seyyid Emîr Külâl hazretlerine intisap etmiştir. Emîr Külâl çömlekçilikle meşgul olan, aynı zamanda devrin en meşhur pehlivanı ve irfan kutbuydu. Bahâüddîn, uzun yıllar Emîr Külâl'in dergâhında hizmet etmiş, nefsini terbiye etmiş ve çömlekçi çamuru yoğurur gibi benliğini aşk potasında eritmiştir.

Emîr Külâl cehrî (sesli) zikir halkaları düzenlerken, Şâh-ı Nakşibend kalbî ve hafî zikri tercih etmiş; mürşidine olan edebi sebebiyle meclisten sessizce ayrılıp tenhada hafî zikirle meşgul olmuştur. Emîr Külâl dervişlerin dedikodularına karşı: "Bahâüddîn'e ilişmeyiniz; onun bağrında ilâhî bir ateş yanmaktadır, onun terbiyesini doğrudan melekût âlemi üstlenmiştir" diyerek onu tezkiye etmiştir.

FASIL III: Üveysî Meşrep ve Hâce Abdülhâlık-ı Gucdüvânî Rûhâniyeti ile Buluşma

Şâh-ı Nakşibend hazretlerinin manevi seyrinde en belirleyici safha, kendisinden yaklaşık iki asır önce yaşamış olan Hâce Abdülhâlık-ı Gucdüvânî hazretlerinin ruhanî meclisine Üveysî bir yolla dahil olmasıdır. Bir gece rüyasında ve yakaza halinde Buhara mezarlığında Gucdüvânî ve halifelerini görmüş; Gucdüvânî ona şeriatın sınırlarını, bid'atlerden sakınmayı ve Kelimât-ı Kudsiyye'nin sırlarını talim etmiştir.

Bu ruhanî mülakat neticesinde Şâh-ı Nakşibend, Hâcegân yolunun asıl omurgası olan Zikr-i Hafî'yi kesin bir düstur olarak benimsemiş ve tarîkatı bid'atlerin tasallutundan temizleyerek saf Sünnet-i Seniyye çizgisine oturtmuştur.

FASIL IV: "Nakş-ı Hudâ" Sırrı: Kalbin Aynasına İsm-i Zât'ı İşleme Sanatı

Kendisine "Nakşibend" (Nakış Yapan / Nakış Vuran) denilmesinin hikmeti, kumaşlara veya kâğıtlara değil; insan kalbinin derinliklerine Lafza-i Celâl'i (Allâh lafzını) ve tevhîd nûrunu silinmez bir şekilde nakşetmesindendir. Şairin dediği gibi:

"Der-dil-i mâ nakş-ı bî-çûn kerdend / Cümle-i nakşhâ-yı gîtî bîrûn kerdend."
(Bizim gönlümüze misilsiz ve benzersiz olan Allah'ın nakşını vurdular; böylece dünyanın bütün fâni nakışlarını oradan söküp attılar!)

Onun terbiyesinden geçen bir müridin kalbi, uyurken dahi "Allâh, Allâh" zikriyle çarpar; hiçbir dünyevî gürültü bu ilâhî nabzı durduramaz.

FASIL V: "El Kârda, Gönül Yâr'da" (Dil be-Yâr Dest be-Kâr): Fütüvvet ve Helal Kazanç İlkesi

Şâh-ı Nakşibend'in getirdiği en devrimci tasavvufi ilke, Farsça "Dil be-yâr, dest be-kâr" (Gönül Hak ile, el iş ile) formülüdür. Tasavvufu dünyadan el etek çekmek, tembellik etmek veya dilencilik yapmak sanan anlayışı kökten reddetmiştir.

Müridlerine mutlaka bir zanaat, ziraat veya ticaretle meşgul olmayı, kimseye yük olmamayı emretmiştir. Kendisi de bizzat arpa ve buğday eker, el emeğiyle geçinirdi. Çarşıda tezgâh başında alışveriş yaparken kalbi zikr-i ilâhî ile atan bir taciri gördüğünde: "İşte hakiki dervişlik budur!" demiştir.

FASIL VI: Kerametlerin Gizlenmesi ve İstikamet: Enîsü't-Tâlibîn Kayıtlarında Şâh-ı Nakşibend

Halifesi Selâhaddîn b. Mübârek el-Buhârî tarafından kaleme alınan Enîsü't-Tâlibîn ve Uddetü's-Sâlikîn adlı eserde, Şâh-ı Nakşibend'in kerametlere bakışı şöyle nakledilir: Kendisinden keramet göstermesini isteyenlere:
"Bizim bunca günah ve kusurumuz varken yeryüzünde sağ salim yürüyebilmemizden daha büyük keramet mi olur? Asıl keramet havada uçmak veya suda yürümek değil; Sünnet-i Seniyye dairesinde dosdoğru istikamet üzere yaşamaktır!" buyurmuştur.

FASIL VII: Yedi Yıl Yolları Süpürme, Hayvanlara Hizmet ve Mahviyet Riyazeti

Şâh-ı Nakşibend hazretleri, seyr ü sülûkunun başlangıcında nefsini ayaklar altına almak için yedi sene boyunca Buhara sokaklarını süpürmüş, gelip geçenlerin yollarındaki taş ve dikenleri temizlemiştir. Ardından yedi sene yaralı, uyuz ve sahipsiz hayvanlara bakmış, yaralarını sarmıştır.

Bu mahviyet imtihanını tamamladıktan sonra mürşidi Emîr Külâl ona: "Ey Bahâüddîn! Göğsümde ne varsa hepsini sana aktardım; artık himmet kanatlarını aç ve cihanı irşad eyle!" diyerek hilafet vermiştir.

FASIL VIII: İki Büyük Halifesi: Alâeddîn-i Attâr ve Muhammed Pârsâ

Şâh-ı Nakşibend hazretleri arkasında iki muazzam kutup bırakmıştır: Biri, damadı ve bâtınî silsilenin taşıyıcısı Hâce Alâeddîn-i Attâr; diğeri ise ilim ve tasavvufu telif eden muazzam allâme, Faslü'l-Hıtâb müellifi Hâce Muhammed Pârsâ'dır.

Bu iki büyük zât sayesinde Nakşibendî irfanı, Mâverâünnehir sınırlarını aşarak Horasan, Hindistan, Osmanlı ve Kafkasya havzalarına sel gibi akmıştır.

FASIL IX: Vefatı, Kasr-ı Ârifân Türbe-i Şerifi ve Buhara Ziyaretgâhı

Yetmiş üç yıllık bereketli bir ömrün ardından Şâh-ı Nakşibend hazretleri, 3 Rebîülevvel 791 (Mart 1389) senesinde doğduğu köy olan Kasr-ı Ârifân'da Yâsîn-i Şerîf tilaveti esnasında son nefesini vererek vuslata ermiştir.

Kabrinin bulunduğu Kasr-ı Ârifân, asırlardır İslâm âleminin her köşesinden gelen âşıkların, ulemanın ve sâliklerin Kâbe'den sonra en çok ziyaret ettiği kutsal irfan menzillerinden biri olmuştur.

FASIL X: Cihanşümul Nakşibendîlik: Anadolu'dan Hindistan'a Uzanan Tevhid Silsilesi

Şâh-ı Nakşibend'in kurduğu mektep, asırlar boyunca Müceddid-i Elf-i Sânî İmam Rabbânî, Mevlânâ Hâlid-i Bağdâdî gibi müceddidlerle tazelenerek dünyanın dört bir yanına yayılmıştır. Osmanlı Devleti'nin manevi omurgasını oluşturan, Kafkasya'da Şeyh Şâmil ile istiklâl cihadına dönüşen bu rûh, kaynağını Bahâüddîn-i Buhârî'nin kalbe vurduğu o ezelî tevhîd nakşından almaktadır.