Safiyyüddin el-Urmevî ve Kitâbü'l-Edvâr: Sistemci Müzik Teorisi, Akustik, Ses Fiziği ve Makam Matematiği Külliyâtı

Safiyyüddin Abdülmü'min b. Yûsuf el-Urmevî (ö. 693 / 1294 civarı), aslen Azerbaycan'ın Urmiye şehrinden olup genç yaşta hilafet merkezi Bağdat'a gelmiş; Nizâmiye ve Müstansıriyye medreselerinde fıkıh, hat, edebiyat, felsefe, riyaziyat ve tıp tahsil etmiştir. Dönemin en büyük hattatlarından ders alarak aklâm-ı sitte (altı çeşit hat) üstadı olmuş, son Abbasî Halifesi el-Müsta'sım-Billâh'ın sarayında kütüphanecilik (hâzinü'l-kütüb) ve nedimlik vazifelerinde bulunmuştur.

1258 yılında Moğol hükümdarı Hülâgû Han Bağdat'ı kuşatıp şehri zaptettiğinde, Safiyyüddin'in evi ve mahallesi sanatının ve dehasının zarafetiyle Moğol tahribatından kurtulmuştur. Rivayete göre Safiyyüddin, Hülâgû Han'ın huzuruna çıkarılmış, bizzat icat ettiği veya mükemmelleştirdiği ud ve nüzhe sazlarıyla öyle teshir edici nağmeler icra etmiştir ki Moğol Hanı hayran kalmış; onu himayesine alarak yıllık yüksek tahsisat bağlamış ve Vezir Şemseddin Cüveynî ile Atâ Melik Cüveynî'nin meclislerine dahil etmiştir.

«Ses, havanın cisimler arasında aniden sıkışması veya yarılmasıyla doğan dalgalı bir titreşimdir. Bu titreşim kulağın zarına ulaştığında duyulur; nefse ulaştığında ise onu ya hüzünle eritir ya da neşeyle kanatlandırır. Zira musikinin nisbetleri, göklerin hareketleriyle ve ruhun fezadaki nizamıyla hem-âhenktir.» — Safiyyüddin el-Urmevî

Safiyyüddin, Cüveynî ailesinin hâmiliğinde Kitâbü'l-Edvâr ve vezirin oğlu Şerefeddin Hârûn adına ithaf ettiği er-Risâletü'ş-Şerefiyye fi'n-Nisebi't-Te'lîfiyye adlı iki abidevi eser kaleme alarak İslam dünyasında "Sistemci Müzik Mektebi"nin (et-Tarîkatü's-Sistemiyye) tartışmasız kurucusu olmuştur.

Safiyyüddin el-Urmevî'nin 1252 civarında tamamladığı Kitâbü'l-Edvâr (Devirler / Daireler Kitabı), Doğu müzikolojisinde antik nazariyelerden modern analitik teoriye geçişin miladıdır. Farabi'nin Kitâbü'l-Mûsîka'l-Kebîr'i ve İbn Sînâ'nın Şifâ'daki musiki risalesinden mülhem olmakla birlikte, Safiyyüddin meseleleri soyut spekülasyonlardan arındırarak kusursuz bir riyazi ve geometrik şemaya oturtmuştur.

Eser on beş ana bölümden (fasıl) müteşekkildir:

• Nagme ve Sesin Tanımı: Ses dalgasının fiziği, tiz ve pest mertebeleri.
• Aralıklar (Eb'âd): İki ses arasındaki oranların kesirlerle hesabı.
• Uyumsuzluk ve Uyum (el-İttifâk ve'l-İhtilâf): Konsonans ve disonans kaideleri.
• Cinslerin Taksimi: Dörtlü (zül-erba') ve beşli (zül-hams) aralıkların tanzimi.
• Oktav Daireleri (el-Edvâr): 17 perdeden türetilen makam sistemleri.
• Çalgıların Düzeni: Ud üzerinde perdelerin kesin matematiksel tespiti.
• Ritmik Daireler (el-Îkā'): Usullerin zaman ölçüleri ve vuruş modelleri.

Kitâbü'l-Edvâr, Farsça ve Osmanlı Türkçesine defalarca tercüme edilmiş, Abdülkādir-i Merâgî, Alişah Rıdvân ve Şükrullah gibi müellifler asırlar boyunca bu eseri şerh ederek Türk ve Şark musikisinin ana nazariyat omurgasını oluşturmuşlardır.

Safiyyüddin el-Urmevî'nin müzik teorisine getirdiği en büyük inkılap, bir sekizliyi (oktav / zü'l-küll) 17 perdelik kesin matematiksel sisteme bölmesidir. Antik Yunan'da Pisagor dizisi ve Farabi'nin çalgı düzenleri incelendiğinde ara perdelerin muğlaklığı görülürken, Safiyyüddin bir oktavı üçlü aralık türlerine ayırmıştır:

1. Tanînî (T / Tam Ses): Oranı 9/8'dir (yaklaşık 204 sent).
2. Bakıyye (B / Limma - Küçük Yarım Ses): Oranı 256/243'tür (yaklaşık 90 sent).
3. Fadla (F / Komma): İki tam ses ile bir dörtlü arasındaki artık fark (yaklaşık 24 sent).

Safiyyüddin, bir tam sesi (9/8) iki bakıyye (B) ve bir komma (F) olarak parçalamış; böylece her tam aralığa iki ara perde yerleştirerek oktavı 17 eşit olmayan tabii mikro-aralığa taksim etmiştir:

Oktav = B + B + F + B + B + F + ... = 17 Ses Perdesi

Bu 17 perdeli sistem, modern eşit taksimatlı (equal temperament) 12 yarım sesli sisteme kıyasla insan kulağının tabii armonik tınlayışına çok daha uygundur ve Şark musikisindeki komalı makamların (Uşşak, Segâh, Rast, Hüseynî) bilimsel temelini teşkil eder.

Safiyyüddin, nazari ses aralıklarını soyut birer matematik formülü olarak bırakmamış, dönemin "şâh-ı âlât"ı (çalgıların sultanı) sayılan Ud üzerinde somutlaştırmıştır. Udun sapını bir doğru parçası (AB) olarak ele almış ve Öklid geometrisinin bölme metotlarıyla perdelerin yerlerini tayin etmiştir.

Ud üzerindeki her tele Arap alfabesinin ebced harflerini vermiş, perdeleri şu sıra ile işaretlemiştir:

• Mutlak Tel (Açık Tel - Elif / ا): Telin tam serbest boyu.
• Zâid Perde (Bâ / ب): Telin 8/9 oranında kısaltılmasıyla elde edilen ilk perde.
• Mücenneb (Cîm / ج ve Dâl / د): Orta aralıklar.
• Sebbâbe (He / ه): İşaret parmağı perdesi.
• Vustâ (Vâv, Zâ, Hâ): Orta parmak perdeleri.
• Bınsır (Tâ / ط): Yüzük parmağı perdesi (tam ses).
• Hınsır (Yâ / ي): Serçe parmak perdesi (tam dörtlü / 4/3 oranı).

Safiyyüddin, her telin ses sahasını bir sonraki telin açık sesiyle mükemmel bir zü'l-erba' (dörtlü) bağıyla birbirine bağlayarak udun tüm klavyesini kesintisiz iki oktavlık (zü'l-kulleyn) bir riyazi matrise dönüştürmüştür.

Kitâbü'l-Edvâr'ın zirve faslı, 17 perdeli sistemden türetilen 84 olası ses dairesi arasından insan tabiatına en uygun bulunan 12 Meşhur Şed (Daire / Makam) tahlilidir. Safiyyüddin bu makamları bir dörtlü (zü'l-erba') ile bir beşlinin (zü'l-hams) birleşimiyle inşa etmiştir:

1. Uşşâk: Cesaret, genişlik ve tazarru hissi veren, kalbe vakar aşılayan ana daire.
2. Nevâ: Ruhani ferahlık ve ulvi sükunet makamı.
3. Ebûselik (Bûselik): Kudret, metanet ve hüzün dengesi.
4. Râst: Doğruluk, adalet ve fıtri denge; makamların atası kabul edilen zemin.
5. Isfahân: Sezgi derinliği, letafet ve düşünceye sevk eden narin nağmeler.
6. Zîrefkend (Kûçek): Derin elem, gözyaşı ve kalbin yumuşaması.
7. Büzürg: Haşyet, büyüklük ve celal hissi uyandıran perde dizisi.
8. Zengüle: Kalbi uyandıran, gaflet perdesini yırtan hareketli seyir.
9. Rehevî: Seher vakti tazarruu, teslimiyet ve manevi rica makamı.
10. Hüseynî: Yanıklık, şehadet, hakiki aşk ve vuslat temennisi.
11. Hicâzî: Çölün enginliğini ve ayrılık derdini terennüm eden yakıcı feryat.
12. Irâk: Derin düşünüş, marifetullah ve akli tefekkür hali.

Safiyyüddin her bir makamın aralık formülünü kesin harf cetvelleriyle tespit etmiş, böylece makamların keyfi icradan kurtularak evrensel bir ilmi standarda kavuşmasını sağlamıştır.

Safiyyüddin, 12 ana makamın yanı sıra bu dairelerin birbirine karışmasından (terkip ve mezc) doğan Altı Âvâze mefhumunu sistemleştirmiştir. Âvâzeler, iki farklı makamın ortak perdelerinden istifade edilerek geçiş yapılan köprü formlardır:

• Gevâşt: Nevâ ile Uşşâk arasındaki zarif geçişlerden doğar.
• Gerdâniye: Râst makamının üst perdelerinde deveran eden ferahlatıcı âvâze.
• Selmek: Hüseynî ile Isfahân'ın hüzünlü kaynaşması.
• Nevrûz: İlkbahar uyanışını, tabiatın canlanışını simgeleyen latif perde dizisi.
• Mâye: Segâh perdesinde karar kılan, ruhu muhabbetle saran ara form.
• Şehnâz: Hicâz çeşnisinin tiz perdelerdeki azametli parlayışı.

Safiyyüddin'in bu terkip teorisi, daha sonraki asırlarda Osmanlı ve Safevî musikisinde yüzlerce şube, terkip ve makamın (Ferahfezâ, Sûzidil, Şevkefzâ vb.) matematiksel olarak üretilmesine kapı açmıştır.

Müzik yalnızca ses perdelerinden (nağme) ibaret değildir; zamanın ritmik parçalara bölünmesi (îkā') sesin canıdır. Safiyyüddin Kitâbü'l-Edvâr'da îkā' nazariyesini dairesel geometrik grafiklerle (edvâr) modellemiştir.

Ona göre ritmin en küçük bölünemez birimi nakre (tek vuruş) ve iki nakre arasındaki süre zamândır. Safiyyüddin temel ritmik usulleri şu şekilde sınıflandırmıştır:

1. Sakîl-i Evvel ve Sakîl-i Sânî: Ağır, vakur ve derin zaman daireleri; tefekkür ve zikir için elverişli ritimler.
2. Hafîf-i Evvel ve Hafîf-i Sânî: Hızlı, akıcı ve kalbi neşelendiren dinamik ölçüler.
3. Remel: Şiir vezinleriyle birebir uyumlu, adım adım yürüyen ritmik akış.
4. Hezec: Dalgasal dalgalanışlarla ruhu saran kıvrak usul.

Safiyyüddin ritmik vuruşları daire şeklinde çizmiş, vuruş noktalarını çevreye yerleştirerek zamanın döngüsel (devri) tabiatını görselleştirmiştir. Bu metot, Batı notasındaki ölçü çizgilerinden asırlarca önce ritmi geometrikleştiren ilk sistemdir.

Müzik tarihçilerinin hayretle karşıladığı en mühim husus, Safiyyüddin el-Urmevî'nin Kitâbü'l-Edvâr'da eksiksiz bir nota yazısı (notasyon) icat etmiş olmasıdır. O dönemde müzik bütünüyle kulaktan kulağa aktarılırken, Safiyyüddin besteleri yazılı olarak kaydetmenin formülünü bulmuştur.

Bu sistem iki satırlı bir ızgara şeklinde çalışır:

• Üst Satır (Perdeler / Nağme): Ebced harfleri tel ve perde yüksekliğini belirtir (Elif, Bâ, Cîm...).
• Alt Satır (Zaman / Ritim): Harflerin altına yazılan ebced sayıları o perdenin kaç zaman birimi boyunca uzatılacağını (süre değerini) gösterir.

Safiyyüddin, Kitâbü'l-Edvâr'ın sonuna kendi bestelediği «Nevrûz Sawtı» adlı eseri bu notasyonla bizzat yazıp eklemiştir. Bu beste, İslam dünyasında günümüze notasıyla birlikte eksiksiz ulaşan en eski yazılı müzik eseridir.

Bu dâhiyane buluş, bestelerin zaman içinde bozulmadan asırlar sonrasına aktarılmasını mümkün kılan evrensel bir ilmi zaferdir.

Safiyyüddin ve Sistemci Mektep hekimleri, ses titreşimlerinin insan psikosomatiği üzerindeki tesirlerini kadim tıp ve kozmolojiyle mezcetmişlerdir. Ses dalgaları bedendeki dört hıltı (kan, safra, balgam, sevda) ve ruhun manevi hallerini doğrudan titreştirir:

• Râst: Seher vaktinde (gündoğumu) icra edildiğinde soğuk ve nemli mizaçları dengeler; zihne berraklık ve neşe verir.
• Rehevî: Sabah ile kuşluk arasında çalındığında baş ağrılarını dindirir, hafızayı kuvvetlendirir.
• Uşşâk: Öğle vakti sıcağında safravî mizacı teskin eder, uyku getirir ve kalpteki harareti söndürür.
• Hüseynî: İkindi vakti kalpteki kederi muhabbete dönüştürür; çocuklardaki havale ve korkuyu giderir.
• Hicâz: Yatsı vakti dinlendiğinde nefsani arzuları kırar, manevi istiğrak ve huşû hali doğurur.
• Zîrefkend: Gece yarısından sonra uyku esnasında felç ve eklem ağrılarına şifa niyetine çalınır.

Selçuklu ve Osmanlı darüşşifalarında (Edirne Sultan II. Bayezid, Şam Nûreddin Zengî, Kayseri Gevher Nesibe) akıl ve sinir hastalarının makamlarla tedavi edilmesi, doğrudan Safiyyüddin'in bu sistemci akustik tahlillerine dayanır.

Safiyyüddin el-Urmevî'nin 1294 yılında Bağdat'ta vefatının ardından kurduğu Sistemci Mektep, İslam coğrafyasının müşterek klasik müzik lisanı haline gelmiştir. Eserleri Semerkant'tan İstanbul'a, Tebriz'den Kahire'ye kadar bütün müzik meclislerinin temel el kitabı olmuştur.

1. Abdülkādir-i Merâgî: Timurlu sarayının büyük müzik üstadı Merâgî, Câmiu'l-Elhân ve Makāsıdü'l-Elhân'da Safiyyüddin'i «Şeyh-i Ekber-i Mûsikî» ilan etmiş ve onun 17 perdeli sistemini geliştirerek devam ettirmiştir.
2. Osmanlı Müzik İnkılabı: 15. yüzyılda Şükrullah ve Hızır b. Abdullah, Kitâbü'l-Edvâr'ı Osmanlı Türkçesine tercüme ederek Sultan II. Murad'a sunmuşlar; böylece Türk Sanat Musikisinin nazari temelleri Safiyyüddin'in sistemi üzerine inşa edilmiştir.
3. Modern Batı Müzikolojisi: 19. ve 20. yüzyılda Baron Carra de Vaux, Sir Henry George Farmer ve Rodolphe d'Erlanger gibi şarkiyatçılar Safiyyüddin'i «Müzikolojinin Öklid'i» olarak tavsif etmişlerdir. Farmer, onun ses aralıklarını ölçmedeki riyazi kesinliğinin Rönesans Avrupa'sından asırlarca ileride olduğunu itiraf etmiştir.

Safiyyüddin el-Urmevî, sesin kozmik geometrisini çözen, nağmeyi rakama ve harfe döken dehasıyla gök kubbenin ahengini insan idrakine hediye eden ebedi bir hakikat kâşifidir.