Sadrüşşerîa el-Mahbûbî: Ta'dîlü'l-Ulûm ve et-Tavzîh | Mantık, Kozmoloji ve Usûl-i Fıkıh Külliyâtı

Sadrüşşerîa es-Sânî Ubeydullâh b. Mes'ûd b. Tâcişşerîa el-Mahbûbî el-Buhârî (ö. 747/1346), Mâverâünnehir ilim havzasının yetiştirdiği en parlak ansiklopedik zihinlerden biridir. Büyük dedesi Mahmûd b. Sadrişşerîa el-Evvel'den devraldığı fıkıh ve hikmet mirasını şahsında zirveye taşıyan müellif; fıkıh usûlü, mantık, kelâm, hey'et (astronomi) ve riyâziyât alanlarında çağının paradigmalarını yeniden tanımlamıştır. Buhara ve Hârizm'de sürdürdüğü tedris faaliyeti, İslâm medeniyetinin Moğol istilası sonrasında yaşadığı entelektüel toparlanmanın en somut abidesidir.

Müellifin başyapıtı olan Ta'dîlü'l-Ulûm (İlimlerin Dengeye Kavuşturulması), üç ana bölüme (ta'dîl) ayrılır: Mantık, Kelâm ve Hey'et. Sadrüşşerîa, bu üç disiplini birbirinden kopuk ilimler olarak değil, aklın hakikate ulaşma yolculuğunda birbirini tamamlayan zorunlu basamaklar olarak tasarlar. Mantık aklın aletini saflaştırır; kelâm varlığın ilk ve nihai sebebini ispat eder; hey'et ise yaratılış nizamının semâvî tecellîlerini hendesî dakiklikle gözler önüne serer.

Ta'dîlü'l-Ulûm'un Hey'et bölümünde Sadrüşşerîa, İbnü'l-Heysem ve Nasîrüddîn-i Tûsî'den devraldığı 'İşkâlâtü'l-Batlamyûs' (Batlamyus Astronomisinin Çelişkileri) tartışmasını ileri bir noktaya taşır. Batlamyus'un 'ekuant' (muaddilü'l-mesîr) ve dışmerkezli (ekzantrik) küreler varsayımının, Aristoteles kozmolojisinin 'kürelerin dairesel ve sabit hızlı hareketi' ilkesiyle çeliştiğini riyâzî ve felsefî olarak kanıtlar.

Sadrüşşerîa, Tûsî çifti (Tusi-couple) mekanizmasını kendi geliştirdiği 'ittisâl' ve 'tedâhül' ilkeleriyle tadil ederek Merkür ve Ay hareketlerini açıklayan yeni bir felekler hendesesi kurmuştur. Batlamyus'un fiziksel imkânsızlık barındıran modelleri yerine, fizikî varlığı kabul edilebilir iç içe geçmiş şeffaf küreler nizamı teklif etmiştir. Bu model, daha sonra Şemsüddîn el-Hafîrî ve Ali Kuşçu tarafından takdirle şerhedilmiş, Kopernik öncesi Müslüman astronomların ulaştığı en rafine nokta olmuştur.

Eserin Mantık bölümünde Sadrüşşerîa, Kâtibî'nin Şemsiyye'si ve Hûnî'nin metinleriyle hesaplaşır. Tanım teorisinde (had ve resim) zihnin eşyayı hakikatiyle kavrayıp kavrayamayacağı meselesini 'vücûd-ı zihnî' (zihinsel varlık) ekseninde tartışır. Tasdik bahsinde ise hükmün mahiyeti, nefsi'l-emr kavramı ve önermelerin doğruluk kriterleri üzerine geliştirdiği özgün görüşlerle Fahreddîn er-Râzî sonrası mantık felsefesinin en yetkin tahlillerini sunar.

Sadrüşşerîa'nın fıkıh usûlü sahasındaki eseri Tenkīhu'l-Usûl ve bizzat kaleme aldığı şerhi et-Tavzîh fî Halli Gavâmizi't-Tenkīh, Hanefî usûlünün şaheseridir. Pezdevî ve Serahsî çizgisini, Râzî ve Âmidî'nin kelâmî metodolojisiyle mezceden müellif; 'illet', 'hikmet', 'sebep' ve 'alâmet' kavramlarını felsefî bir dikkatle ayırır. Şer'î tekliflerin insanın akli ve ahlaki kemâlini hedeflediğini, hükümlerin gayesiz olamayacağını ispat eder.

et-Tavzîh'te Sadrüşşerîa, Eş'arî kelâmcıların 'aklî hüsün ve kubuh yoktur' tezine karşı, Mâtürîdî çizgisini felsefî olarak tahkim eder. Eylemlerin zâtî güzellik veya çirkinlik barındırdığını, aklın bu hakikati ilk bakışta kavrayabileceğini, ancak sevap ve cezanın şer'î tebliğe bağlı olduğunu açıklar. Hitâb-ı ilâhînin mükellef ile münasebetini tahlil ederken irade hürriyeti ve ilahî adalet meselelerine derinlikli çözümler getirir.

Dedesi Mahmûd'un, Mergīnânî'nin Hidâye'sini özetleyerek yazdığı Vikāyetü'r-Rivâye metnine Sadrüşşerîa'nın yazdığı şerh, asırlarca Mâverâünnehir'den Balkanlar'a kadar İslâm dünyasının en temel fıkıh el kitabı olmuştur. Müellif, fürû meselelerini sadece nakletmekle kalmaz; her meselenin arkasındaki hukukî felsefeyi ve illet ağını açığa çıkarır.

Osmanlı ilmiye hiyerarşisinde Sadrüşşerîa'nın et-Tavzîh'i ve Ta'dîlü'l-Ulûm'u 'mütekaddimîn' ile 'müteahhirîn' arasındaki köprü kabul edilmiştir. Sa'deddîn et-Teftâzânî bu esere et-Telvîh adıyla muazzam bir hâşiye yazmış; Molla Fenârî, Kādîzâde-i Rûmî, Hızır Bey, Hocazâde ve İbn Kemâl bu metinler üzerinden Osmanlı felsefî-hukukî zihniyetini inşa etmiştir.

Sadrüşşerîa, İslâm düşüncesinde fıkıh ile felsefeyi, riyâziyât ile ilahiyatı aynı zihin potasında eriten nâdir dehâlardandır. O, ilimlerin birbirinden tecrit edildiğinde kısıtlandığını, hakiki âlimin hem göklerin hendesesini hem de insanın hukukî ve ahlakî mükellefiyetini idrak eden kimse olduğunu hayatı ve eserleriyle kanıtlamıştır.