Sadreddin Konevî: İ'câzü'l-Beyân fî Te'vîli Ümmi'l-Kur'ân (Fâtiha Tefsiri ve Varlık Mertebeleri) Külliyâtı

Sadreddin Konevî'nin kaleminden çıkan eserler arasında hacim ve felsefî derinlik bakımından zirveyi teşkil eden şaheser, 'İ'câzü'l-Beyân fî Te'vîli Ümmi'l-Kur'ân' (Kur'ân'ın Anası Olan Fâtiha'nın Tevilinde Beyânın Eşsizliği) adlı muhalled külliyâttır. Bu abidevî eser, klâsik tefsir geleneğinin lügavî, fıkhî ve rivayet eksenli sınırlarını aşarak; Kur'ân'ın ilk sûresi olan Fâtiha-i Şerîfe'yi bütün bir varlık nizamının, kozmik zuhûrun ve insan-ı kâmil şuurunun ontolojik haritası olarak okuyan tarihteki en muazzam 'İşârî-Nazarî Tefsir'dir.

Konevî, eserin mukaddimesinde tefsir (zâhirî mâna) ile tevil (bâtınî hakikat ve gaybî mebdeye ircâ) arasındaki derin farkı ortaya koyar. Ona göre Kur'ân, harflerden ve kelimelerden müteşekkil bir lafız yığını değil; Cenâb-ı Hakk'ın Zâtî Kelâmı'nın nüzûl mertebelerinde cisimleşmiş nûrudur. Bu nûrun en özlü, en câmi ve en kudretli aynası ise yedi âyetten ibaret olan Fâtiha sûresidir.

İ'câzü'l-Beyân, Selçuklu Konya'sında Dârülhadîs meclislerinde bizzat Konevî tarafından imlâ ettirilmiş, dönemin ulemâsı ve ârifleri tarafından hayranlıkla istinsah edilmiştir. Eser sadece bir âyet açıklaması değil; dil felsefesinden harf ilmine (ilm-i hurûf), kozmolojiden esmâ tecellîlerine ve insan psikolojisine kadar uzanan cihanşümul bir metafizik ansiklopedisidir.

Fâtiha sûresine 'Ümmü'l-Kitâb' ve 'Ümmü'l-Kur'ân' (Kitabın ve Kur'ân'ın Anası) denilmesinin esrarı, İ'câzü'l-Beyân'ın ana omurgasını teşkil eder. Konevî, 'ümm' (anne/kök/asıl) kelimesinin ontolojik mânâsını tahlil eder. Anne, nasıl ki çocuğun bütün maddî ve manevî potansiyelini bünyesinde toplayıp zamanı geldikçe onu dünyaya tecellî ettirirse; Fâtiha sûresi de Kur'ân-ı Azîm'in ihtiva ettiği 114 sûrenin, 6236 âyetin ve nihayetsiz ilâhî sırların anası, tohumu ve fihristidir.

Konevî'ye göre varlık iki büyük kitaptır: Biri 'Kitâb-ı Tedvînî' yani mushaftaki Kur'ân; diğeri 'Kitâb-ı Tekvînî' yani uçsuz bucaksız kâinattır. Bu iki kitap birbirinin tam aynasıdır. Kâinattaki bütün galaksiler, felekler, melekler, unsurlar ve insanlar nasıl ki 'İnsân-ı Kâmil'in hakikatinde dürülmüşse; Mushaf'taki bütün hükümler, kıssalar, vaadler ve tehditler de Fâtiha sûresinde dürülmüştür.

Fâtiha'yı hakikatiyle okuyan bir ârif, kâinatın yaratılış ve kıyamet serüvenini kendi kalbinde temaşa eder. Fâtiha'nın ilk âyetleri gayb âleminden şehâdet âlemine nüzûlü (inişi), son âyetleri ise mahlûkâtın ubudiyet ve hidayetle tekrar Hakk'a urûcunu (yükselişini) resmeder. Bu sebeple Fâtiha, varlığın ezelî ve ebedî deveran dairesidir.

İ'câzü'l-Beyân'da Besmele-i Şerîfe'nin şerhi, tek başına müstakil bir risale hacmindedir. Konevî, 'Bismillâh' ibaresindeki 'İsim' (İsm) kavramını tahlil ederek başlar. İsim, müsemmâyı (adlandırılanı) zâhir kılan alâmettir. Hak Teâlâ zâtı bakımından isim ve resimden münezzehtir; ancak tecellî mertebelerinde her bir fiili ve sıfatı bir 'İsim' olarak tezahür eder.

Besmele'deki üç ilâhî isim (Allâh, er-Rahmân, er-Rahîm), varlığın üç ana kutbunu remzeder: 1. Allâh: Zât-ı Ehadî'nin bütün isim ve sıfatları kendinde toplayan İsm-i A'zam'ıdır (Hazretü'l-Cem'). 2. er-Rahmân: Bütün mevcudata varlık bağışlayan, mümin-kâfir ayrımı yapmaksızın hilkati kuşatan umumî rahmet mertebesidir (Rahmet-i İmtinâniyye). 3. er-Rahîm: Müminleri ebedî saadete, marifetullaha ve rıdvana erdiren hususî ve manevî rahmet mertebesidir (Rahmet-i Vücûbiyye).

Konevî, Besmele'nin her hayrın başı olmasını; her mevcudun ancak bu üç ismin birleşimiyle yokluk karanlığından varlık nuruna çıkabilmesiyle açıklar. Kul 'Bismillâh' dediğinde, kendi nefsinin vehmî varlığından soyunarak işi bizzat Hakk'ın esmâ tecellîsine havale etmiş olur.

İslâm irfanının ve hurûfî metafiziğin en meşhur sözlerinden biri Hz. Ali'ye (k.v.) nispet edilen şu kelâmdır: 'Bütün semavî kitapların sırrı Kur'ân'da, Kur'ân'ın sırrı Fâtiha'da, Fâtiha'nın sırrı Besmele'de, Besmele'nin sırrı ise Bâ (ب) harfindedir. Ben de o Bâ'nın altındaki noktayım.' Konevî, İ'câzü'l-Beyân'da bu esrarlı rivayeti akıllara durgunluk veren bir felsefî-ontolojik tahkikle şerheder.

Konevî'ye göre 'Nokta', boyutsuz, parçalanamaz ve bölünemez olan mutlak vahdeti (Ahadiyyet) temsil eder. Nokta hareket ettiğinde 'Çizgi' (Elif), çizgi büküldüğünde ise diğer harfler doğar. Dolayısıyla bütün harfler özü itibariyle noktanın farklı biçimlerdeki tecellîsinden ibarettir. Besmele'nin ilk harfi olan 'Bâ', Elif'in (Zât nûrunun) mahlûkât âlemine doğru tenezzül edip bükülmesiyle vücut bulmuştur.

Bâ harfinin altındaki 'Nokta' ise, görünmeyen mutlak Zât'ın taayyün-i evvel mertebesindeki ilk zâhir oluşudur. Hz. Ali'nin 'Ben o noktayım' sözü, enaniyet iddiası değil; hilkatin ilk tohumu olan Nûr-ı Muhammedî ve velâyet hakikatinin tercümanlığıdır. Konevî, harflerin kuru işaretler olmadığını, her bir harfin melekût âleminde canlı birer ruhanî ordu ve ilâhî kelâm mazharı olduğunu ispat eder.

Fâtiha'nın ilk âyeti olan 'Elhamdülillâhi Rabbi'l-Âlemîn'i şerhederken Konevî, 'Hamd' ile 'Şükür' arasındaki ince epistemolojik ve ontolojik farkı tahlil eder. Şükür, kula ulaşan muayyen bir nimete karşılık dil, kalp ve bedenle yapılan mukabeledir; yani sebebe ve nimete bağlıdır, dolayısıyla mukayyettir.

Hamd ise, nimet ulaşsın ya da ulaşmasın, Cenâb-ı Hakk'ın bizâtihi kendi kemâlâtı, cemâl ve celâli sebebiyle ezelden ebede övülmesidir. Bu sebeple hamd mutlak ve zâtîdir. Başındaki 'El' (Elif-Lâm) takısı, cins ve istiğrak bildirir; yani kâinatta var olmuş ve olacak bütün övgülerin hakiki muhatabının yalnızca Allah olduğunu ilan eder.

Konevî, 'Rabbi'l-Âlemîn' vasfını şerhederken 'Âlemîn' (âlemler) kelimesinin çoğul oluşuna dikkat çeker. Cemâdât âlemi, nebâtât âlemi, hayvanât âlemi, melekût âlemi, ceberût âlemi... Bütün bu sayısız âlemlerin her birinde Hakk'ın rububiyet tecellîsi farklı bir terbiye ve kemâle sevk edişle tecellî eder. Hamd, bütün bu âlemlerin kozmik senfonisinde yükselen ezelî tesbihatın adıdır.

İ'câzü'l-Beyân'ın kozmolojik derinliği, er-Rahmân ve er-Rahîm isimlerinin arka arkaya zikredilişindeki nizamda parlar. Konevî burada İbnü'l-Arabî mektebinin temel taşı olan 'Nefes-i Rahmânî' (Rahmânî Soluk) nazariyesini tefsir eder.

Nasıl ki insan nefes verdiğinde, ciğerlerinden çıkan sade hava ağız ve boğaz mahreçlerine çarparak harflere ve kelimelere dönüşürse; Cenâb-ı Hak da ilâhî kelimeleri (mevcudatı) 'Nefes-i Rahmânî' ile gayb karanlığından varlık fezasına yaymıştır. Âlemdeki her bir zerre, bu ilâhî nefesin harflerinden bir harftir. Dolayısıyla bütün kâinat, Rahmân isminin engin merhamet tecellîsinden ibarettir.

Rahîm ismi ise, bu varlık alanına çıkan şuur sahiplerini (insan ve cinleri) hidayet nuruyla aydınlatıp ilâhî zâta yaklaştıran hususî lütuftur. Konevî'ye göre Rahmân vücûdu veren, Rahîm ise o vücûdu kemâle erdirendir. Kul namazda bu iki ismi zikrettiğinde, hem var oluşunun şükrünü eda eder hem de ebedî kemâlâtın kapısını aralar.

'Mâliki Yevmi'd-Dîn' (Din/Hesap Gününün Mâliki ve Hükümranı) âyetinin tevilinde Konevî, eskatoloji (ahiret metafiziği) ve zaman felsefesine dalar. Zâhirde Cenâb-ı Hak dünya hayatında da mülkün mutlak sahibidir; öyleyse neden hususiyetle 'Din Gününün Mâliki' olarak tavsif edilmiştir?

Konevî bu suale muazzam bir ontolojik cevap verir: Dünya hayatında beşerî gaflet, nefis perdeleri ve mecazî mülkiyet iddiaları vardır; hükümdarlar tahtlara, zenginler servetlere sahiplik vehmederler. Oysa 'Yevm-i Dîn'de bütün bu mecazî perdeler ve vehmî nispetler paramparça olacaktır. Cenâb-ı Hak 'Li-meni'l-mülkü'l-yevm' (Bugün mülk kimindir?) diye nida edecek ve yine kendisi 'Lillâhi'l-Vâhidi'l-Kahhâr' (Tek ve Kahhâr olan Allah'ındır) cevabını verecektir.

Konevî, 'Dîn' kelimesinin lügatteki karşılık, ceza, hesap ve itaat mânâlarını tahlil eder. Ahiret, amellerin dışarıdan bir ceza ile cezalandırıldığı bir yer değil; dünyada işlenen fiillerin ve niyetlerin hakiki bâtınî suretlerine bürünerek nefsin karşısına dikildiği bir tecellî meydanıdır.

Fâtiha sûresinin tam ortasında yer alan 'İyyâke na'büdü ve iyyâke nesta'în' (Yalnız sana kulluk eder ve yalnız senden yardım dileriz) âyeti, İ'câzü'l-Beyân'da kul ile Rab arasındaki mukaddes vuslat noktası olarak tavsif edilir. Kudsî hadiste buyurulduğu üzere: 'Namazı kulumla kendi aramda ikiye böldüm; yarısı bana, yarısı kuluma aittir.'

İlk üç âyet tamamen Hakk'a ait senâ ve celâldir; son üç âyet ise tamamen kulun dua ve niyazıdır. İşte bu orta âyet, uluhiyet ile ubudiyetin el ele tutuştuğu 'Berzah-ı Câmia'dır. 'İyyâke na'büdü' (Yalnız sana ibadet ederiz) kısmı, kulun kendi aczini, fakrını ve fenâsını itiraf etmesidir. 'Ve iyyâke nesta'în' (Yalnız senden yardım dileriz) kısmı ise, ibadeti dahi kendi nefsinin gücüyle değil, ancak Hakk'ın tevfiki ve kudretiyle yapabildiğini ikrar ederek şirk-i hafîden (gizli şirkten) kurtulmasıdır.

Konevî, 'Biz' zamirinin (na'büdü/nesta'în) sırrını da şerheder. Kul namazda tek başına dahi olsa 'Ben' demez, 'Biz' der. Zira kâmil insan, namaz kılarken bütün kâinatın zerrâtını, organlarını, hücrelerini ve melekût ordularını kendi imametinde toplayarak küllî bir secde halinde Hakk'ın divanına durur.

Fâtiha'nın son âyetleri olan 'İhdine's-sırâta'l-müstakîm...' duası, İ'câzü'l-Beyân'da ahlâkî bir temenniden öte, varlığın denge çizgisi olarak ele alınır. Sırât-ı Müstakîm (Dosdoğru Yol), ifrat ve tefrit uçlarından arınmış, akıl ile kalbi, şeriat ile hakikati, zâhir ile bâtını kemâl halinde birleştiren Muhammedî itidal caddesidir.

Konevî, 'En'amte aleyhim' (Kendilerine nimet verdiklerin) zümresini Nisâ sûresindeki âyetle tefsir eder: Peygamberler, sıddîklar, şehidler ve sâlihler. Bunlar, Hakk'ın hem celâl hem cemâl isimlerine lâyıkıyla ayna olmuş kâmillerdir.

'Gayri'l-mağdûbi aleyhim' (Gazaba uğramayanlar) ve 'vele'd-dâllîn' (Sapmayanlar) ifadelerini ise psikolojik ve ontolojik dengenin bozulması olarak şerheder. Biri hakkı bilip de inatla nefsine uyanların (şehvet ve gazap ifratı), diğeri ise cehalet ve taassup bataklığında hakikatten uzaklaşanların halidir. Konevî, Sırât-ı Müstakîm'in dünyada kıldan ince kılıçtan keskin bir irfan şuuru olduğunu, ahiretteki Cehennem üzerindeki Sırat köprüsünün bizzat bu dünyevî ahlâkın tecesüm etmiş hali olduğunu beyan eder.

Sadreddin Konevî'nin İ'câzü'l-Beyân'ı, Osmanlı ilim ve tefsir muhitinin teşekkülünde sarsıcı ve dönüştürücü bir rol oynamıştır. Bunun en müşahhas şahidi, ilk Osmanlı Şeyhülislâmı Molla Fenârî'nin (751-834/1350-1431) kaleme aldığı meşhur Fâtiha tefsiri 'Aynü'l-A'yân fî Tefsîri Ümmi'l-Kur'ân'dır.

Fenârî, kendi tefsirinde İ'câzü'l-Beyân'ı temel mehaz kabul etmiş; Zemahşerî'nin 'Keşşâf'ı, Beyzâvî'nin 'Envârü't-Tenzîl'i ve Râzî'nin 'Mefâtîhu'l-Gayb'ındaki dil ve kelâm birikimini, Konevî'nin harf metafiziği ve ontolojik tevilleriyle sentezlemiştir. Böylelikle Fâtiha sûresi, Osmanlı ulemâsı nezdinde sadece namazda okunan bir sûre olmaktan çıkmış; devletin adalet felsefesini, kâinat tasavvurunu ve tasavvufî ahlâkını besleyen ana mebde haline gelmiştir.

Taşköprülüzâde'den İsmâil Hakkı Bursevî'ye ('Rûhu'l-Beyân') kadar bütün Osmanlı müfessirleri, Fâtiha'nın derûnî sırlarına dair kalem oynatırken mutlaka Konevî'nin İ'câzü'l-Beyân'ına müracaat etmişlerdir. Eser, İslâm düşüncesinde aklın vahiyle, felsefenin Kur'ân'la nasıl kusursuz bir ahenk içinde buluşabileceğinin ölümsüz bir âbidesi olarak tarihe mal olmuştur.