Sadreddin Konevî ve en-Nusûs: Vahdet-i Vücûd ve Marifetullah

İslâm düşünce tarihinde Muhyiddîn İbnü'l-Arabî'nin kurucusu olduğu Vahdet-i Vücûd mektebini felsefî ve mantıkî bir dizge haline getiren, kavramsal çerçevesini matematiksel bir kesinlikle çizen şahsiyet Sadreddîn Konevî (ö. 673/1274)'dir. Konevî'nin en-Nusûs fî Tahkîki't-Tavr-ı Mahsûs adlı şaheseri; onun düşünce sisteminin en öz, en yetkin ve en yoğun aforizmalarını barındıran zirve bir metindir.

Konya'yı 13. asırda İslâm dünyasının entelektüel başkenti kılan Şeyhü'l-Kebîr, İbn Sînâ Meşşâî felsefesi ile İşrâkî nur metafiziğini irfan ufkuyla meczetmiştir. Nasîrüddîn-i Tûsî ile girdiği felsefî mektuplaşmalar (el-Mürâselât), Konevî'nin yalnızca bir tasavvuf pîri değil, İslâm felsefe tarihinin en büyük epistemologlarından biri olduğunu tescil etmiştir.

en-Nusûs metninin omurgasını, Vücûd-ı Mutlak'ın taayyün mertebeleri oluşturur. Konevî'ye göre Hak Teâlâ, Zâtı bakımından her türlü kayıt, vasıf, isim ve taayyünden münezzehtir; bu mertebeye Lâ-Taayyün (Gayb-ı Mutlak / Âmâ) denir. Varlık, bu mutlak gayb ufkundan zuhûra doğru şu beş ilâhî mertebede (Hazarât-ı Hams) iner:

1. Hazret-i Zât (Gayb-ı Mutlak): Vücûdun bizzat kendisi olduğu, hiçbir taayyünün bulunmadığı makam.
2. Hazret-i Esmâ ve Sıfât (Taayyün-i Evvel / Vâhidiyet): İlim mertebesinde ilâhî isimlerin ve hakikatlerin temeyyüz etmesi.
3. Hazret-i Ervâh (Ceberût Âlemi): Basit, gayr-i maddî ve nûrânî cevherlerin mertebesi.
4. Hazret-i Misâl (Melekût Âlemi): Maddesi olmayan lâkin şekil ve suret taşıyan berzah boyutları.
5. Hazret-i Şehâdet (Mülk Âlemi): Hissedilen, maddî ve cismanî kesret âlemi.

Konevî, İsm-i Zât olan "Allâh" lafzının, bütün bu mertebeleri ve zıt tecellîleri bünyesinde cem eden en kâmil isim olduğunu en-Nusûs'un ikinci ve üçüncü nasslarında riyazî bir dakiklikle ispat eder.

Konevî metafiziğinin kilit taşı A'yân-ı Sâbite doktrinidir. A'yân-ı sâbite; mahlûkatın ezelde Allah'ın ilminde sâbit olan ezelî sûretleri, hakikatleri ve kabiliyetleridir. Konevî'nin meşhur kaidesi uyarınca: "A'yân-ı sâbite vücud kokusu koklamamıştır" (Mâ şemmet râyihate'l-vücûd). Onlar hâriçte varlık kazanmazlar; zîrâ hâriçte var olan yalnızca Hakk'ın Vücûdudur. Eşyâ, o Vücûd nûrunun a'yân aynalarına akseden gölgelerinden ibarettir.

Bu sebeple her varlık, ezelî a'yânının istidadı ve kabiliyeti ne ise dünyada onu izhar eder. Cenâb-ı Hakk'ın feyz-i akdesiyle a'yân taayyün eder; feyz-i mukaddesiyle ise o a'yânın gerektirdiği zâhirî suretler vücûd bulur.

Konevî, en-Nusûs eserinde nübüvvet ile velâyet arasındaki münasebeti kelâmî cedellerin ötesine taşıyarak ontolojik bir zemine oturtur. Nübüvvet, Hak'tan halka teşrîî (hüküm koyucu) bir nüzûl hareketidir; velâyet ise halktan Hakk'a doğru kesintisiz bir urûc (yükseliş) ve fenâ-bekā seyriridir.

Her peygamber aynı zamanda en kâmil bir velîdir; zîrâ onun nübüvvetinin bâtını velâyettir. Velî, peygamberin bâtınî mirasına vâris olan, vahyin zâhirini mârifetullahın hakikatiyle şerheden mânevî kutuptur. Bu makamda velî, şahsî iradesini Hakk'ın İradesinde ifnâ ederek "Yedullâh" sırrına mazhar olur.

Konevî'ye göre insan, âlemin bir parçası değil; âlemin yaratılış sebebi ve hülâsasıdır. Âlem büyük bir insan (el-İnsânü'l-Kebîr), insan ise küçük bir âlemdir (el-Âlemü's-Sagîr). Lâkin mânevî rütbe cihetinden İnsân-ı Kâmil, bütün ilâhî esmânın zuhûr mahallidir.

Bu kemâlin prototipi ve menbaı Hakîkat-i Muhammediyye'dir (Akl-ı Evvel / Nûr-ı Evvel). Kâinatta tecellî eden her zerre, bu Nûr'un bir lem'asıdır. İnsân-ı kâmil, bu hakikate erdiği nisbette mahlûkat üzerinde tasarruf hakkı kazanır ve kâinatın mânevî nâzırı olur.

Sadreddîn Konevî'nin metinleri, İbnü'l-Arabî'nin şiirsel ve sembolik diline kıyasla son derece disiplinli, mantıkî ve felsefî bir terminolojiye sahiptir. Bu sebeple Dâvûd-i Kayserî, Molla Fenârî ve İsmâil Hakkı Bursevî gibi Osmanlı ulemâsı, Ekberî mektebi Konevî'nin eserleri ve şerhleri üzerinden okumuşlardır.

en-Nusûs, Osmanlı medreselerinde yüksek felsefe ve irfan talebelerine okutulan nihâî ders kitabı hüviyetini kazanmıştır. Konevî'nin bu eseri, akıl ile keşfi, şeriat ile hakikati, mantık ile aşkı aynı potada eriten bir şaheser olarak günümüze kadar ışık saçmaya devam etmektedir.