Sadreddin Konevî: el-Fükûk fî Esrâri Müstenedâti Hikemi'l-Fusûs ve Nübüvvet Metafiziği Külliyâtı

İslâm düşünce ve irfan tarihinde Şeyhü'l-Ekber Muhyiddîn İbnü'l-Arabî'nin getirdiği metafizik açılımları sistematik bir felsefî dile, mantıkî kurguya ve teolojik terminolojiye kavuşturan en büyük otorite, şüphesiz üvey oğlu ve baş halifesi Sadreddin Konevî'dir (602-673/1205-1274). Malatya'da Selçuklu devlet ricalinden Mecdüddin İshak'ın hanesinde dünyaya gelen, babasının vefatından sonra İbnü'l-Arabî'nin terbiyesinde Şam, Halep, Mekke ve Mısır ilim merkezlerinde yetişen Konevî; nihayet Konya'ya yerleşerek Selçuklu payitahtını İslâm irfanının en parlak merkezlerinden birine dönüştürmüştür.

Tasavvuf tarihçileri ve biyografi yazarları, İbn Sînâ'nın Aristo felsefesini sistematize etmedeki rolüne atıfla Konevî'yi 'Tasavvufun İkinci Muallimi' (el-Muallimü's-Sânî fi't-Tasavvuf) olarak tesmiye etmişlerdir. Şeyhü'l-Ekber'in şiirsel, cezbeli, sembolik ve dağınık üslûbunu Meşşâî felsefenin metodolojik disipliniyle yoğuran Konevî; Vahdet-i Vücûd doktrinini kelâmî ve felsefî meydan okumalara karşı tutarlı bir 'Yüksek Metafizik' (el-İlmü'l-İlâhî / el-Küllî) haline getirmiştir.

Konevî'nin Konya'daki dergâh ve dârülhadîsi, Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî, Kutbüddîn-i Şîrâzî, Fahreddîn-i Irâkî ve Müeyyidüddîn el-Cendî gibi çağının kutup şahsiyetlerini cezbeden bir irfan dârülfünûnu hüviyeti taşımaktaydı. Nitekim Mevlânâ'nın cenaze namazını kıldırmasını bizzat vasiyet ettiği Konevî, aşk ile akl-ı selîmi, cezbe ile felsefî tahkiki şahsında mezceden müstesna bir Hak dostudur.

Sadreddin Konevî'nin telifâtı içerisinde 'el-Fükûk fî Esrâri Müstenedâti Hikemi'l-Fusûs' (Fusûsü'l-Hikem'in Dayanaklarının Sırlarını Çözen Düğümler/Kilitler), İbnü'l-Arabî şârihliğinin kurucu anahtarı mesabesindedir. 'Fükûk', lügatte kilitleri açmak, düğümleri çözmek ve mühürleri sökmek mânâsına gelir. Konevî bu eseriyle, üstadının 'Fusûsü'l-Hikem' adlı şaheserinde her bir peygambere tahsis ettiği yirmi yedi hikmetin ontolojik zeminini (müstenidât) ve metafizik gayesini berraklaştırmıştır.

İbnü'l-Arabî Füsûs'ta her fassı belirli bir peygamberin ismiyle bir ilâhî hikmeti meczederek açar (meselâ Hikmet-i İlâhiyye fi Kelime-i Âdemiyye, Hikmet-i Kudsiyye fi Kelime-i İdrîsiyye gibi). Ancak bu eşleştirmelerin hangi mantıkî ve tecellî kaidesine dayandığı, Füsûs metninin yoğun remizleri arasında örtülü kalmıştır. İşte Konevî, el-Fükûk ile bu örtüyü kaldırmış; her hikmetin arkasındaki esmâî tecellîyi, a'yân-ı sâbite hakikatini ve o peygamberin mazhar olduğu ilâhî ismi riyâzî bir netlikle ortaya koymuştur.

el-Fükûk olmasaydı, daha sonra Dâvûd-i Kayserî, Abdürrezzâk el-Kâşânî, Müeyyidüddîn el-Cendî ve Bâli Efendi gibi Osmanlı ve şark ulemâsının vücuda getireceği devasa Füsûs şerh külliyâtı teşekkül edemezdi. Kayserî'nin bizzat itiraf ettiği üzere, Füsûs şârihlerinin tamamı Konevî'nin Fükûk'ta çizdiği ontolojik haritayı takip etmiş, onun kavramsal pusulasıyla metnin ummanına dalabilmişlerdir.

el-Fükûk'un birinci faslı ve mukaddimesi, Vahdet-i Vücûd metafiziğinin en nazik ve derin meselesi olan 'A'yân-ı Sâbite' (Varlığın Ezeli Hakikatleri / Değişmez İdeal Arketip) nazariyesine tahsis edilmiştir. Konevî, varlığın zuhûrunu Zât-ı Bârî'nin kendi cemâl ve celâlini müşahede etme iradesiyle açıklar.

Cenâb-ı Hak, zâtı bakımından mutlak gaybdadır (Gaynü'l-Gayb / Lâ-Taayyün). Bu mertebede ne bir isim, ne bir sıfat, ne de bir kesret söz konusudur. Ancak Zât'ın 'Kenz-i Mahfî' (Gizli Hazine) sırrıyla bilinmeyi murad etmesiyle tecellî-i evvel (Taayyün-i Evvel / Ahadiyyet) ve ardından Taayyün-i Sânî (Vâhidiyyet) mertebesi tezahür eder. İşte bu mertebede, eşyanın ilâhî ilimdeki ezelî sûretleri olan a'yân-ı sâbite belirir.

Konevî, a'yân-ı sâbitenin 'vücûd-ı hâricî' kokusunu hiçbir zaman koklamadığını (mâ şemmet râyihate'l-vücûd) kesin bir dille vurgular. Onlar Cenâb-ı Hakk'ın ezelî ilmindeki hakikatlerdir. Dış dünyada zuhûr eden şey a'yân-ı sâbitenin kendisi değil; Hakk'ın mutlak vücûd nûrunun bu ezelî istidat aynalarına aksetmesiyle beliren zılâl (gölgeler) ve tecellîlerdir. el-Fükûk'ta her bir peygamber, işte bu a'yân-ı sâbite denizindeki en kâmil, en câmi ve en kudsî hakikatin insanlık ufkundaki tecellî aynasıdır.

Konevî el-Fükûk'ta Hz. Âdem'e tahsis edilen 'Hikmet-i İlâhiyye'yi izah ederken, hilkatın gayesini ve kâmil insanın evrendeki merkeziyetini şerheder. Cenâb-ı Hak bütün mevcudatı birer ayna gibi yaratmış, ancak her bir mahlûk ilâhî isimlerden yalnızca cüz'î bir kısmına ayna olabilmiştir. Melekler sadece kudsiyet ve tesbih esmâsına, cemâdât ve nebâtât kendi dar istidatlarına mazhardır.

Âlemin bu dağınık ve cüz'î aynalardan ibaret kalması, ilâhî kemâlin tek bir aynada topluca müşahedesine mânidir. İşte bu sebeple Cenâb-ı Hak, bütün Esmâ-i Hüsnâ'yı kendisinde toplayan (Câmi'u'l-Esmâ) bir varlığı, yani Âdem'i (el-İnsânü'l-Kâmil) var etmiştir. Hadis-i şerifteki 'Allah Âdem'i Rahmân'ın sureti üzere yarattı' beyanı, Konevî'ye göre insanın maddî cismaniyetine değil; Esmâ-i İlâhiyye'nin tamamını idrak ve izhar edebilme istidadına işaret eder.

Âdem, âlemin gözbebeğidir (İnsânü'l-Ayn). Âlem Âdem'siz cilalanmamış bir ayna, ruhsuz bir cesetti; Âdem'in yaratılmasıyla ayna cilalanmış ve kâinatın ruhu yerine oturmuştur. Konevî, el-Fükûk'ta Âdemiyet hakikatinin yalnız ilk insana münhasır olmadığını; kıyamete kadar her asırda bu ilâhî hikmeti temsil eden bir 'Kutub' ve 'Zamanın İnsân-ı Kâmili'nin mutlak surette mevcut olacağını ispat eder.

el-Fükûk'ta Hz. İbrâhîm'e atfedilen 'Hikmet-i Müheymeniyye fi Kelime-i İbrâhîmiyye', ilâhî muhabbetin varoluşsal boyutlarını ele alır. İbrâhîm (a.s), Kur'ân-ı Kerîm'de 'Halîlullâh' (Allah'ın Dostu) olarak vasfedilmiştir. Konevî, 'hulle' (dostluk/iç içe geçme) kelimesinin Arapça kökünden hareketle muazzam bir ontolojik tahlil yapar.

Hulle, iki şeyin birbirine öyle bir sirayet etmesidir ki aralarında hiçbir yabancılık ve ayrılık kalmaz; suyun yün liflerine ya da boyanın kumaşa nüfuz edişi gibi. Hz. İbrâhîm'in Halîlullah olması, Hakk'ın varlık nûrunun onun bütün zerrâtına sirayet etmesi ve kendisinden fâni olarak yalnız Hak ile kāim hale gelmesidir.

Konevî, İbrâhîmî meşrebin kâinatı temaşa ederken batan şeyleri sevmemek ('Lâ uhibbu'l-âfilîn') ilkesiyle hareket ettiğini; yıldız, ay ve güneş gibi mevcudatın sonlu nurlarından geçerek bizzat onların Nûrü'l-Envâr'ı olan Vâcib Teâlâ'ya yönelişini 'Müheymin' hikmetiyle açıklar. Müheymin; kuşatan, koruyan ve her şeyi kendi varlığında toplayan demektir. Halîl olan ârif, kesret perdelerini yırtarak bütün eşyada Hakk'ın zâtî muhabbetini müşahede eden kimsedir.

Hz. Mûsâ'ya tahsis edilen 'Hikmet-i Ulviyye fi Kelime-i Mûseviyye', el-Fükûk'un en hacimli ve kelâmî tartışmalarla örülü bölümlerinden biridir. Mûsâ (a.s), Kelîmullâh'tır; yani vasıtasız ilâhî kelâma muhatap olan peygamberdir. Konevî burada 'Kelâm' sıfatının zâtî mi fiilî mi olduğu meselesini Vahdet-i Vücûd zaviyesinden çözer.

Tûr dağında yeşil bir ağaçtan işitilen 'İnnenî enallâh' (Şüphesiz ben Allah'ım) hitabı, ağacın ilâhlaşması demek değildir. Aksine, mutlak vücûd sahibi olan Hakk'ın, ağaç mazharında kendi kelâmını zâhir kılmasıdır. Konevî, Mûsâ'nın 'Rabbî erinî enzur ileyk' (Rabbim bana görün, sana bakayım) talebini tahlil eder. Bu talep beşerî bir merak değil; kelâm mertebesinden rü'yet (müşahede) mertebesine geçme arzusudur.

Cenâb-ı Hakk'ın dağa tecellî etmesiyle dağın un ufak olması (ce'alehû dekken) ve Mûsâ'nın bayılması (ve harra Mûsâ sa'ıkan); enaniyet dağının Zât tecellîsine dayanamayacağını ve fenâya ermeden rü'yetin hâsıl olamayacağını remzeder. Konevî'ye göre Ulviyye hikmeti, Hakk'ın her türlü tenzih ve taayyünden yüce olduğunu, ancak kahr ve celâl mazharlarında dahi zâtî vahdetini koruduğunu idrak etmektir.

el-Fükûk'un Hz. Îsâ'ya dair faslı, 'Hikmet-i Nübüvviyye fi Kelime-i Îseviyye' başlığı altında diriliş, nefes ve Rûhu'l-Kudüs metafiziğini ele alır. Hz. Îsâ'nın babasız olarak Cibrîl'in (a.s) Meryem'e nefhetmesiyle vücut bulması; onu kelime ile ruhun, melekût ile nâsûtun en nâdide kavşak noktası kılmıştır.

Konevî, Hz. Îsâ'nın ölüleri diriltme (ihyâ-yı emvât) ve çamurdan kuş yapıp ona üfleyerek canlandırma mucizesini 'Nefes-i Rahmânî' (Kozmik Rahmet Nefesi) nazariyesiyle şerheder. Bütün âlem, Cenâb-ı Hakk'ın ilâhî kelimeleri gayb karanlığından vücûd aydınlığına çıkaran Nefes-i Rahmânî'sinden ibarettir. Hz. Îsâ, bu nefesin yeryüzündeki zâtî mazharı kılındığı için, onun nefesi de ölü cesetlere hayat bağışlamıştır.

Ancak Konevî, Hristiyan teolojisinin 'Hulûl' ve 'İttihad' (Tanrı'nın insana girmesi veya birleşmesi) iddialarını kesin bir dille reddeder. Vahdet-i Vücûd'da hulûl imkânsızdır; zira hulûl için iki ayrı bağımsız varlık gerekir. Oysa varlık tek ve mutlak olan Hakk'a aittir; mahlûkât ise o tek varlığın muhtelif mazhar ve mertebelerdeki tecellîsidir. Îsâ (a.s), uluhiyetin kendisi değil; uluhiyetin Hayy ve Muhyî isimlerinin en saf aynasıdır.

el-Fükûk'un zirve noktası ve tacı, Hatmü'r-Rüsul olan Hz. Muhammed Mustafâ'ya (s.a.v.) tahsis edilen 'Hikmet-i Ferdiyye' faslıdır. Konevî, önceki yirmi altı peygamberin her birinin ilâhî isimlerden belirli bir ismin yahut birkaç ismin hâkim mazharı olduğunu; Resûl-i Ekrem'in ise 'İsm-i A'zam'ın ve bütün esmânın câmi olduğu 'Hazretü'l-Cem' mertebesinin mutlak mazharı olduğunu açıklar.

'Ferdiyyet' hikmeti, sayısal bir teklik değil; zâtî teklik olan Ahadiyyet ile sıfâtî çokluk olan Vâhidiyyet'in kemâl halinde mezcedilmesidir. Nitekim Hz. Peygamber'in 'Bana dünyanızdan üç şey sevdirildi: Kadın, güzel koku ve gözümün nûru kılınan namaz' hadis-i şerifi, Konevî tarafından bu ferdiyyetin sırrı olarak şerhedilir. Üç sayısı, zât, sıfat ve fiilin; yahut Hak, insan ve âlemin terkibini remzeder.

Muhammedî hakikat (el-Hakîkatü'l-Muhammediyye), yaratılışın hem ilk tohumu (Evvelü mâ halakallâhu nûrî) hem de varlık ağacının en son ve en olgun meyvesidir. Hâtemiyyet (Son Peygamberlik), risâlet dairesinin kemâle ererek başladığı noktaya, yani ilk zuhûr mebdeine geri dönmesidir. Konevî'ye göre bu makam, zâhir ile bâtının, şeriat ile hakikatin, akıl ile zevkin kusursuz bir tevhid potasında eridiği en yüce kemâl mertebesidir.

Sadreddin Konevî'nin Fükûk metninde ve diğer eserlerinde olgunlaştırdığı 'Hazarât-ı Hams' (Beş İlâhî Varlık Mertebesi), Füsûs'taki yirmi yedi hikmetin ontolojik çatısını teşkil eder. Bu mertebeler varlığın nüzûl ve urûc (iniş ve çıkış) haritasıdır:

1. Hazret-i Gayb-ı Mutlak (Âlem-i Lâhût / Ahadiyyet): Zât-ı Bârî'nin hiçbir kayda, vasfa ve kesrete mahal vermeyen zâtî yalnızlığı ve gayb ufkudur. 2. Hazret-i Gayb-ı Muzâf (Âlem-i Ceberût / Vâhidiyyet): Esmâ ve sıfâtın ilâhî ilimde a'yân-ı sâbite olarak taayyün ettiği melekût-ı a'lâ mertebesidir. 3. Hazret-i Misâl ve Berzah (Âlem-i Melekût): Maddeden mücerret fakat şekil, renk ve mikdara sahip ruhanî suretlerin, rüyaların ve meleklerin tecelli sahasıdır. 4. Hazret-i Şehâdet-i Mutlaka (Âlem-i Mülk ve Nâsût): Beş duyuyla idrak edilen, zaman ve mekân kayıtlarına tâbi olan cismanî ve maddî kâinattır. 5. Hazret-i Câmia (Âlem-i İnsân-ı Kâmil): Yukarıdaki dört mertebenin tamamını kendi nefsinde, kalbinde ve şuurunda cemeden kâmil insanın makamıdır.

el-Fükûk'ta zikredilen her bir peygamber ve velî, bu beş hazretin muayyen bir dairesinde tecellî eden ilâhî sırrın tercümanıdır. Konevî, bu beş mertebeyi bilmeyen bir sâlikin ne Kur'ân'ın hakikatine ne de peygamberlerin getirdiği şeriatın bâtınî hikmetine asla vâkıf olamayacağını ihtar eder.

Sadreddin Konevî'nin el-Fükûk eseri, Anadolu Selçuklu Devleti'nin yıkılışından sonra teşekkül eden Osmanlı düşünce atlasının en temel zihnî kurucusu olmuştur. Konevî'nin Konya'da tesis ettiği ilmî ve irfânî gelenek, talebesi Müeyyidüddîn el-Cendî ve onun talebesi Kemâleddîn Abdürrezzâk el-Kâşânî vasıtasıyla Osmanlı'nın ilk başmüderrisi Dâvûd-i Kayserî'ye (ö. 751/1350) intikal etmiştir.

Orhan Gazi'nin İznik'te kurduğu ilk Osmanlı medresesinin başına geçen Kayserî, meşhur 'Matla'u Husûsi'l-Kilem fî Ma'ânî Fusûsi'l-Hikem' şerhinin mukaddimesinde ve metninde adım adım Konevî'nin el-Fükûk'taki taksimatını rehber edinmiştir. Ardından ilk Osmanlı şeyhülislâmı Molla Fenârî, 'Misbâhu'l-Üns' adlı başyapıtında Konevî'nin 'Miftâhu'l-Gayb'ı ile birlikte el-Fükûk'taki nübüvvet ontolojisini medresenin en yüksek müfredatına taşımıştır.

Böylelikle Osmanlı ilim havzası, kuruluş asırlarından itibaren kuru bir fıkıhçılık ya da soyut bir kelâmcılıkla değil; Konevî'nin el-Fükûk'ta temellendirdiği yüksek peygamberlik metafiziği, varlık birliği ve cihanşümul merhamet ahlakıyla mayalanmıştır. Fâtih Sultan Mehmed devrinden Kanûnî ve sonrasına kadar Osmanlı âlim ve ârifleri, el-Fükûk'u akıl ile aşkın, nizam-ı âlem ile hakikat müşahedesinin uzlaştığı ebedî bir mihenk taşı olarak kabul etmişlerdir.