Sa'deddîn el-Ferganî ve Meşâriku'd-Derârî: Kasîde-i Tâiyye Şerhi, Aşk ve Fenâ Metafiziği Külliyatı

Orta Asya'nın kadim ilim merkezi Fergana vadisinde doğan Sa'deddîn el-Ferganî, zâhirî ilimlerdeki tahsilini tamamladıktan sonra Anadolu Selçuklu payitahtı Konya'ya gelmiş ve Şeyhü'l-Ekber İbnü'l-Arabî'nin manevi varisi Şeyh Sadreddin Konevî'nin ders halkasına dahil olmuştur. Konevî'nin Konya'daki konağı; Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî, Kutbüddîn-i Şîrâzî, Fahreddîn-i Irâkî ve Müeyyedüddin el-Cendî gibi çağın kutup şahsiyetlerinin bir araya geldiği küresel bir irfan akademisi hükmündeydi.

Konevî, 643 (1245) yılında Kahire'de bizzat istinsah ettiği Mısırlı meşhur âşık ve veli Şerefüddîn İbnü'l-Fârız'ın (ö. 632/1235) 760 beyitlik meşhur Nazmü's-Sülûk (et-Tâiyyetü'l-Kübrâ) kasidesini Konya'daki talebelerine takrir etmeye başlamıştır. Bu derslerde Sa'deddîn el-Ferganî, Şeyh Konevî'nin bâtınî ve felsefî izahlarını günü gününe kaydetmiş; daha sonra Şeyh'in izni ve duasıyla bu takrirleri Farsça olarak Meşâriku'd-Derârî fî Şerhi Tâiyyeti İbni'l-Fârız adıyla kitaplaştırmıştır.

Ferganî bu eserle yetinmeyip, İslam dünyasının tamamında Arapça konuşan ulemaya da bu hakikatleri ulaştırmak amacıyla eseri yeniden ele almış, mukaddimesini müstakil bir felsefî risale hacminde genişleterek Münteha'l-Medârik ve Müstehâ'l-Havlik fî Şerhi Tâiyyeti İbni'l-Fârız ismiyle iki ciltlik devasa bir Arapça külliyata dönüştürmüştür.

Ferganî'nin şerhinin en özgün tarafı, eserin başına eklediği 150 sayfalık muazzam mukaddimedir (Dîbâce). Bu mukaddime, müstakil bir felsefe kitabı gibi Vahdet-i Vücûd'un ontolojisini 'Aşk' (Mahabbet) merkezli kurar. Ferganî'ye göre Cenâb-ı Hakk'ın bilinmeyi murad etmesi (Kenz-i Mahfî hadisi: 'Gizli bir hazine idim, bilinmeyi sevdim / ahbebtü...'), varlığın zuhura gelmesindeki ilk ve yegâne dinamiktir.

Ferganî, İbnü'l-Fârız'ın 'Şarâbiyye' ve 'Tâiyye' kasidelerindeki 'Mey' (şarap), 'Sâkî' (kadeh sunan), 'Kadeh' ve 'Sarhoşluk' mecazlarını tefsir ederken; şarabın Zâtî Nûr, kadehin mazharlar ve istidatlar, sarhoşluğun ise aklın sınırlı idrakinden fenâ bularak küllî şuhûda ermek olduğunu matematiksel bir tutarlılıkla ispatlar.

Ferganî, Konevî'den tevarüs ettiği 'Beş İlahî Mertebe' (Hazerât-ı Hams) nazariyesini en sistematik tablolarla izah eden ilk müelliftir. Ona göre gayb ile şehâdet arasındaki tecellî nizamı şu beş basamakta gerçekleşir:

İbnü'l-Fârız'ın kasidesindeki en çetin kısımlar, sâlikin seyr-i sülûktaki makam dönüşümleridir. Ferganî bu geçişleri üç temel ontolojik idrak düzeyi olarak şerh eder:

1. Fark-ı Evvel (İlk Ayrılık): Sâlik bu makamda kendisini mahluk, Cenâb-ı Hakk'ı ise Hâlık olarak ikilik (kesret) perdesi arkasında görür. Kulluk ve ibadet şuurunun başlangıcıdır ancak hakikate henüz perdeli bir durumdur.

2. Cem' Makamı (Birlik Tecellîsi): Şiddetli aşk ve cezbe neticesinde sâlik kesret perdesini yırtar. Varlıkta yalnızca Hakk'ı görür, kendi nefsini ve masivayı tamamen unutur. Buna Fenâ fi'llah denir. İbnü'l-Fârız'ın 'Ben O oldum, O ben oldu' veya Hallâc-ı Mansûr'un 'Enel-Hak' feryadı bu sekr (manevi sarhoşluk) makamının ifadesidir.

3. Fark-ı Sânî / Cem'u'l-Cem' (İkinci Ayırt Etme ve Kemâlât): Tasavvufun en yüce zirvesidir. Sâlik ayıklık (sahv) haline döner. Artık Hakk'ı halktan, halkı da Hak'tan ayrı görmez. Kesrette vahdeti, vahdette kesreti aynı anda temâşâ eder. Şeriatın emir ve nehiylerine en kâmil derecede riayet ederken, kalbiyle Mutlak Birlik deryasında yüzer. Ferganî, İbnü'l-Fârız'ın kasidesinin bu kemâl makamının tercümanı olduğunu açıklar.

Sa'deddîn el-Ferganî'nin Meşâriku'd-Derârî ve Münteha'l-Medârik eserleri, İbnü'l-Arabî mektebinin İran, Orta Asya ve Osmanlı sahasındaki en temel ders kitabı olmuştur. Abdurrahman-ı Câmî meşhur Nefehâtü'l-Üns adlı tezkiresinde Ferganî'den sitayişle bahseder ve bu şerhleri 'irfan semasının en parlak yıldızları' olarak niteler.

Osmanlı'nın ilk şeyhülislamı Molla Fenârî, Mısbâhu'l-Üns adlı eserinde Ferganî'nin tarif ve taksimatlarına defalarca müracaat etmiştir. Yine Dâvûd-i Kayserî ve İsmâil Ankaravî gibi Osmanlı şârihleri, tasavvufun en karmaşık meselelerinde Ferganî'nin akıl ile keşfi uzlaştıran dengeli üslubunu rehber edinmişlerdir.

Ferganî'nin külliyatı, İslami düşüncede akılcılık ile irfanın, şeriat ile hakikatin, vecd ile tefekkürün birbiriyle çatışmadığını; bilakis aşkın kemâlinin kâmil bir ontolojik idrakle taçlandığını ispat eden ebedi bir anıttır.