Saçaklızâde Mehmed Efendi ve Tertîbü'l-Ulûm: Osmanlı İlimler Tasnifi, Medrese Müfredat Felsefesi ve Tahsil Âdâbı Külliyâtı

On sekizinci yüzyıl Osmanlı ilim dünyasının en velûd ve dirâyetli allâmelerinden biri olan Saçaklızâde Ebû Saîd Muhammed b. Ebî Bekr el-Maraşî (ö. 1145 / 1732), medrese tahsilinde usûl ve metodoloji meselelerine getirdiği tenkitçi ve ıslahatçı yaklaşımlarla temayüz etmiştir. Maraş'ta köklü bir ulema ailesine mensup olan Saçaklızâde, ilk tahsilini memleketinde tamamladıktan sonra Şam ve Kahire gibi devrin mühim ilim merkezlerine seyahat etmiş, akabinde Maraş'a dönerek yüzlerce talebe yetiştirmiş ve eserleriyle tüm Osmanlı coğrafyasında hürmetle anılmıştır.

Saçaklızâde, sadece zâhirî ilimlerde değil, aklî ve riyâzî ilimlerde, münazara mantığında ve tasavvufî ahlâkta derinleşmiş nâdir bir şahsiyettir. Onun en mühim gayesi, medreselerde zamanla yerleşen ezberci, lüzumsuz teferruata boğulmuş ve gaye ile vasıtayı birbirine karıştıran eğitim anlayışını ıslah etmek, ilim taliplerine berrak bir metodoloji ve basiret kazandırmaktır.

«İlim tahsilinde muvaffakiyetin sırrı, çok kitap okumakta değil; hangi ilmin ne için, ne zaman ve hangi usûlle okunacağını bilmekte gizlidir. Tertipsiz ilim, pusulasız gemi gibidir.» — Saçaklızâde Mehmed Efendi

Onun bu ilmi tefekkürü, Taşköprizâde ve Kâtib Çelebi çizgisini devam ettirerek Osmanlı pedagoji tarihine Tertîbü'l-Ulûm gibi benzersiz bir rehber kazandırmıştır.

Saçaklızâde'nin Tertîbü'l-Ulûm adlı şaheserini telif etmesindeki temel saik, devrinin medreselerinde gözlemlediği yapısal aksaklıklardır. On yedinci ve on sekizinci yüzyıllarda Osmanlı medrese müfredatı, metinlerin aslından ziyade haşiyeler, ta'likler ve lafız münakaşaları etrafında dönen çetin bir labirente dönüşmüştü. Talebeler, temel bir fıkıh veya kelâm meselesini kavramadan evvel yıllarca nahiv ve mantık hâşiyelerinin cedelî incelikleriyle vakit kaybetmekteydi.

Müellif, eserinin mukaddimesinde bu hazin tabloyu açık yüreklilikle tasvir eder:

• Vasatı Gaye Sanma Yanılgısı: Nahiv, sarf ve mantık gibi âlet ilimlerinin bizzat gaye ittihaz edilmesi ve ömrün bunlarla tüketilip tefsir, hadis ve ahlâka vakit kalmaması.
• Tahkikten Taklide Düşüş: Selef-i sâlihînin delillere dayanan tahkik usûlünün terk edilip müteahhirîn şârihlerinin her sözünün tartışmasız hüccet sayılması.
• Münazara Ahlâkının Zevali: Hakikati ortaya çıkarmak için yapılan ilmî müzakerelerin, hasmı susturma ve gurur sergileme müsabakasına dönüşmesi.

İşte Tertîbü'l-Ulûm, bu buhranı aşmak ve ilim yolcusuna hangi ilme ne kadar ömür sarf etmesi gerektiğini bildiren nizamnâme olarak vücuda gelmiştir.

Saçaklızâde, eserinde İslâm medeniyetinin Fârâbî, İbn Sînâ, Gazzâlî ve Taşköprizâde tarafından geliştirilen ilimler tasnifi mirasını özetleyip kendi döneminin şartlarına göre yeniden tanzim etmiştir. Ona göre ilimler rütbe ve gayelerine göre şu temel kategorilere ayrılır:

Saçaklızâde, her müminin kendi itikadını ve ibadetini sahih kılacak miktarda ilim öğrenmesini Farz-ı Ayn; toplumun nizamı ve şeriatın muhafazası için derinleşmeyi ise Farz-ı Kifâye olarak vasfeder.

Saçaklızâde'nin en tesirli ikazlarından biri, âlet ilimlerinin hududunu aşması meselesidir. Müellif, âlet ilimlerini bir eve girmek için kullanılan anahtara veya dama çıkmak için kurulan merdivene benzetir:

«Bir kimse ömrünü sadece anahtarı süslemekle geçirir de kapıyı açıp içeri girmezse, yahut merdivenin basamaklarını saymakla oyalanıp dama çıkmazsa ne derece ahmaklık etmiş olursa; ömrünü sırf sarf, nahiv ve mantığın teferruatına hasredip Kur'ân ve Sünnet'in manevi iklimine girmeyen kimse de aynı durumdadır.»

Bu sebeple Saçaklızâde, sarfta Emsile, Binâ, Maksud, İzzî, Merâh; nahivde Avâmil, İzhâr, Kâfiye silsilesini takip ederken bunların pratik amaca matuf tutulmasını, metinlerin lafız kavgaları için değil, âyet ve hadislerin i'rabını çözmek gayesiyle okunmasını şart koşar.

Saçaklızâde, Osmanlı ilim havzasında Âdâbü'l-Bahs ve'l-Münâzara sahasında yazdığı er-Risâletü'l-Velediyye ve Tahrîrü'l-İbâre gibi eserlerle bir otoritedir. Tertîbü'l-Ulûm'da da münazara sanatına müstakil bir fasıl tahsis etmiştir.

Müellife göre münazara, bir hasmı küçük düşürmek veya ulemâ meclisinde şöhret kazanmak için yapılmaz. Münazara, iki samimi akıl sahibinin hakikati ortaya çıkarmak için giriştikleri fikrî tefekkür ortaklığıdır. Saçaklızâde münazaranın temel erkânını şu üç rükne bağlar:

1. Men' (İtiraz): Muarızın delilsiz öne sürdüğü mukaddimeyi delil talep ederek reddetmek.
2. Nakz (Çürütme): Öne sürülen delilin geçersizliğini zıt bir misalle veya mantıkî tutarsızlıkla ifşa etmek.
3. Muâraza (Karşı Delil): İddiaya zıt bir delil ikame ederek hakikatin aksini ispatlamak.

Münazarada ses yükseltmek, hasmın sözünü kesmek, mugalata yapmak ve hakikat zâhir olduğu halde inadında ısrar etmek ilim ahlâkına hıyanet sayılmıştır.

Kelâm ilmini dinin itikadî asıllarını aklî ve naklî şüphelerden muhafaza eden zırh olarak niteleyen Saçaklızâde, bu sahada Ehl-i Sünnet'in iki büyük imamı İmam Mâtürîdî ve İmam Eş'arî'nin menhecini esas alır. Ona göre kelâm tahsili üç merhalede icra edilmelidir:

• Birinci Merhale (İcmâlî İman): Avâmın ve müptedî talebenin kalbine şek ve şüphe sokmadan, Ömer en-Nesefî'nin Akāid'i veya Hızır Bey'in Kasîde-i Nûniyye'si gibi muhdes metinlerle temel inanç esaslarını belletmek.
• Birinci Merhale (Tahkikî Delillendirme): Sa'deddin et-Teftâzânî'nin Şerhu'l-Akāid'i ve Seyyid Şerîf el-Cürcânî'nin Şerhu'l-Mevâkıf'ı gibi şaheserlerle felsefî itirazları çürütmek.
• Üçüncü Merhale (Müteşâbihât Tenzîhi): Cenâb-ı Hakk'ın zâtını cismaniyetten, keyfiyetten ve mekândan tenzih ederek selefin tefvîz, halefin ise meşru te'vil prensiplerini idrak etmek.

Saçaklızâde, felsefenin kelâmla mezcedildiği devirde ifrata kaçarak metafizik spekülasyonlara dalıp nassların zâhirini tahrif edenleri şiddetle tenkit etmiştir.

Saçaklızâde, fıkıh ilmini âmeli hayatın pusulası olarak görür. Hanefî mezhebi dairesinde tahsil gören müellif, fıkhın tedrisatında Kudûrî, el-Hidâye, Mültekā'l-Ebhur ve Dürerü'l-Hükkâm silsilesini takip etmeyi tavsiye eder.

Lakin fıkhın sadece fürû' ezberlemek olmadığını, fıkıh usûlü (Usûlü'l-Fıkh) bilinmeden verilen fetvaların noksan kalacağını vurgular. Menâr ve Mir'âtü'l-Usûl okumalarını şart koşarken şu mühim ikazda bulunur:

«Fetva makamında oturan bir fakih, zamanın örf ve âdetlerini, insanların ahvâlini ve şeriatın hikmet-i teşrîini bilmek zorundadır. Kitaptaki ibareyi zamanın ve mekânın zaruretlerini gözetmeden körü körüne tatbik etmek fıkıh değil, donukluktur.»

Müellif, mezhep imamlarının ictihad metodolojisine vâkıf olmayı tahkikin zirvesi kabul eder.

Saçaklızâde, zâhir uleması ile mutasavvıflar arasında cereyan eden tarihi münakaşalarda dengeli ve kuşatıcı bir tavır takınmıştır. Ona göre fıkıh bedenin amellerini, tasavvuf ise kalbin amellerini tanzim eder. Biri olmadan diğeri noksandır:

«Fıkıhsız tasavvuf zendeka, tasavvufsuz fıkıh fısk, ikisini birleştiren ise hakikate vâsıl olur.» kelâm-ı kibârını düstur edinen müellif, İmam Gazzâlî'nin İhyâ'ü Ulûmi'd-Dîn eserini ahlâk ve nefis tezkiyesinin ana kaynağı olarak takdim eder.

Riyâzetin, az yemenin, az konuşmanın ve gece ibadetinin ilim talebesinin zihnini nurlandıracağını; kibrin, hasedin ve riyânın ise ilmin bereketini yok eden manevi zehirler olduğunu delilleriyle açıklar.

Tertîbü'l-Ulûm'un en kıymetli bölümlerinden biri, müderris ve talebe ilişkilerine ayrılan pedagojik fasıldır. Saçaklızâde, günümüz eğitim bilimlerine dahi ışık tutacak şu altın kaideleri vazeder:

• Müderrisin Şefkati: Hoca, talebesine evladından daha şefkatli davranmalı; onu cehaletinden dolayı azarlamak yerine basamak basamak hakikate ulaştırmalıdır.
• Fıtrata Göre Eğitim: Her talebenin zekâsı ve kabiliyeti farklıdır; ağır anlayışlı talebeye derin felsefî meseleler yüklenmemeli, kabiliyetli olanın önü tıkanmamalıdır.
• Tekrar ve Müzakere: Sabah derste okunan metin, öğleden sonra akranlar arasında müzakere edilmeli; akşam ise tek başına hıfz ve mütalaa edilmelidir.
• Beden ve Zihin Sıhhati: Zihnin yorulduğu anlarda yürüyüş yapmak, helal dairede latife etmek ve uyku saatlerini seher vaktine göre tanzim etmek tavsiye edilir.

Saçaklızâde Mehmed Efendi'nin Tertîbü'l-Ulûm'u, gerileme dönemi zannedilen 18. yüzyıl Osmanlısında ilmi tefekkürün ne derece canlı, tenkitçi ve ıslahatçı olduğunu gösteren en somut vesikalardan biridir. Eser, Taşköprizâde'nin Miftâhu's-Saâde'si ve Kâtib Çelebi'nin Keşfü'z-Zunûn'u ile birlikte Osmanlı ilimler ansiklopedizminin üç sacayağından birini teşkil eder.

Günümüz araştırmacıları ve ilim talipleri için Tertîbü'l-Ulûm'un verdiği en büyük ders şudur:

1. Bilgi Enflasyonunda Pusula: Bilginin sınırsızca yayıldığı bir çağda, neyin lüzumlu neyin fuzuli olduğunu ayırt edecek bir ilimler hiyerarşisi inşa etmek.
2. Ahlâk ile Zekâyı Bütünleştirmek: İlmi kariyer ve kibir vasıtası değil, Hakk'a vuslat ve halka hizmet vesilesi kılmak.
3. Metot Şuurunu Canlı Tutmak: Doğru usûle dayanmayan hiçbir ilmi gayretin köklü bir medeniyet inşa edemeyeceğini idrak etmek.

Saçaklızâde, bu abidevî eseriyle sadece Osmanlı medreselerine değil, kıyamete kadar ilim taliplerine yol gösteren bir fener bırakmıştır.