Harrân mektebinin ve Beytü'l-Hikme'nin riyâziye dâhisi Sâbit bin Kurra; Güneş ve Ay hareketleri, küresel trigonometri, Dost Sayılar teoremi ve felekler metafiziği.
Sâbit bin Kurra: Felekler Mekaniği, Hendese, Sayılar Teorisi ve Kadîm Astronomi Külliyatı
FASIL I: SAYILAR TEORİSİNDE DEVRİM: THÂBİT KURALI VE DOST SAYILAR
Sayılar teorisinde Pisagor'dan bu yana çözülemeyen en çetin meselelerden biri 'Dost Sayılar' (Amicable Numbers / Sayısal Rezonans) problemidir. İki sayının kendileri hariç pozitif bölenlerinin toplamı birbirine eşit olduğunda bu sayılara 'Dost Sayılar' denir (Örn: 220 ve 284). Sâbit bin Kurra, tarihte ilk kez bu sayıları genel bir formülle üreten matematiksel kuralı keşfetmiştir:
Thâbit bin Kurra Teoremi (Dost Sayılar Formülü):
n > 1 bir tam sayı olmak üzere;
p = 3 × 2n-1 - 1
q = 3 × 2n - 1
r = 9 × 22n-1 - 1
Eğer p, q ve r üçü birden asal sayı ise; o takdirde:
A = 2n × p × q ve B = 2n × r sayıları DOST SAYILARDIR.
Bu kural, n = 2 için p=5, q=11, r=71 asal sayılarını verir; buradan A = 220 ve B = 284 çifti elde edilir. Sâbit'in bu keşfi, Pierre de Fermat (1636), René Descartes (1638) ve Leonhard Euler'den (1747) tam yedi asır önce sayılar teorisinin zirvesine ulaşmıştır. Kadîm Havas ilmindeki vefkler ve muhabbet tılsımları da bu dost sayılar dengesi üzerine bina edilmiştir.
FASIL II: FELEKLER MEKANİĞİ VE SEKİZİNCİ FELEĞİN HAREKETİ (TREPİDASYON)
Sâbit bin Kurra'nın astronomideki en büyük etkisi, Batlamyus kozmolojisinin eksikliklerini ortaya koyması ve 'Sekizinci Feleğin Hareketi' (Kitâb fî Hareketi'l-Felek) risalesini kaleme almasıdır. Batlamyus, ekinoksların presesyonunu (gün tün eşitliği noktasının gerilemesi) sabit bir hızda kabul ediyordu.
Sâbit bin Kurra ise yaptığı hassas gözlemlerle ekinoks presesyonunun periyodik olarak hızlanıp yavaşladığını ve salınım yaptığını iddia eden 'Trepidasyon' (Titreme / Salınım) teorisini geliştirdi. Bu teori, feleklerin kusursuz dairesel hareketleri yerine esnek dalgalanmalar barındırdığını öngörmüş; İbnü'ş-Şâtır, Nasîrüddîn Tûsî ve nihayetinde Kopernik'e kadar uzanan alternatif gezegen modellerinin kapısını aralamıştır.
FASIL III: GÜNEŞ VE AY YÖRÜNGELERİ VE GÜNEŞ YILININ HASSAS HESABI
Sâbit bin Kurra, Bağdat ve Rakka rasathanelerinde yaptığı güneş gözlemleri sonucunda bir Güneş Yılının (tropik yıl) süresini muazzam bir hassasiyetle hesaplamıştır:
🏛️ 50 İLİM ODASI HIZLI ERİŞİM PANELİ
Melekût, Peygamberler, Veliler, Parapsikoloji ve Havas odaları arasında tek tıkla geçiş yapın: