Rûzbihân-ı Baklî: Keşfü'l-Esrâr ve Hetkü'l-Estâr, Melekût Nurları ve Gayb Müşâhedeleri Külliyâtı

İslâm tasavvufunun 'Aşk ve Güzellik Peygamberi' lakabıyla anılan Şeyh Ebû Muhammed Rûzbihân b. Ebî Nasr el-Baklî eş-Şîrâzî (ö. 606/1209), vecd, sekr ve ilahî müşâhede semalarında pervaz etmiş en coşkulu âriflerden biridir. Gençliğinde sebze (bakla) satıcılığı yaptığı için 'Baklî' nisbesiyle anılmış, ancak gönlüne düşen ilahî cezbeler neticesinde Şiraz dağlarına çekilerek riyazet ve tefekkürle dolu bir ömür sürmüştür. Elli yıl boyunca Şiraz Mescid-i Atîk'inde vaaz vermiş, kürsüde aşkın sırlarını anlatırken cemaatin gözyaşlarına boğulduğu, pek çok kimsenin bayıldığı rivayet edilmiştir.

Rûzbihân, sâdece aşkın coşkun şairi değil, aynı zamanda kelâm, hadis ve tefsir sahalarında dev bir âlimdir. Kendisine 'Şeyh-i Şattâh' denilmesinin sebebi, Bâyezîd-i Bistâmî ve Hallâc-ı Mansûr gibi büyük sufilerin zahiren şeriata aykırı görünen vecd sözlerini (şathiyât) şerh ederek onların hakiki tevhid makamından kaynaklandığını ispat etmiş olmasıdır.

Rûzbihân-ı Baklî'nin 585 (1189) yılında Arapça kaleme aldığı 'Keşfü'l-Esrâr ve Hetkü'l-Estâr' (Sırların Keşfi ve Perdelerin Yırtılışı), dünya mistisizm literatüründe eşine az rastlanan bir şaheserdir. Bu eser, üçüncü şahıslardan nakledilen menkıbeler değil; bizzat Rûzbihân'ın on beş yaşından elli beş yaşına kadar yaşadığı rüyaları, yakaza hallerini, melekûtî seyahatleri ve Zât-ı İlahî tecellîlerini tarih tarih, gün gün kaydettiği otobiyografik bir manevi günlüktür.

Eserde kullanılan dil, sembolik, lirik ve fevkalade yoğundur. Rûzbihân, gayb âleminin perdelerinin arkasına geçerek Arş'ı, melekleri, peygamberlerin rûhaniyetlerini ve ilahî nurların deryasını perdesiz temaşa edişini anlatır. Carl Ernst ve Henry Corbin gibi modern araştırmacılar, Keşfü'l-Esrâr'ı insan bilincinin metafizik derinliklerine yapılmış en cesur ve samimi keşif seferi olarak nitelendirmişlerdir.

Keşfü'l-Esrâr'ın sayfaları boyunca Rûzbihân, Arş-ı A'zam'ın etrafındaki melekût meclislerine dahil oluşunu tasvir eder. Rûzbihân için Arş, sâdece bir gök cismi değil, Cenâb-ı Hakk'ın kemâl sıfatlarının ve mutlak azametinin tecellîgâhıdır. Yazar, Arş'ın dört rüknünü taşıyan Hamele-i Arş meleklerini, Cibrîl, Mîkâîl, İsrâfîl ve Azrâîl'in nûrânî suretlerini ve onların tesbihatlarını bizzat dinlediğini yazar.

Bir müşâhedesinde Rûzbihân, Arş'ın üzerinde denizler, dağlar ve kırmızı yakuttan kasırlar gördüğünü; bu kasırların içinde rûhların ilahî cemâli temaşa ederek vecde geldiklerini nakleder. Bu vizyonlar, zahirî aklın kavrayamayacağı 'Âlem-i Misâl' ve 'Âlem-i Ceberût' hakikatleridir. Rûzbihân, bu meclislerde kendisine ilahî hil'atler giydirildiğini, peygamberlerin ve velilerin elinden aşk kadehleri içtiğini bildirir.

Rûzbihân irfanının merkezinde 'Cemâl' (Mutlak Güzellik) ve 'Aşk' kavramları yer alır. Cenâb-ı Hak, 'İnnallâhe cemîlün yuhibbü'l-cemâl' (Şüphesiz Allah güzeldir ve güzelliği sever) buyurmuştur. Rûzbihân'a göre kâinatta görülen bütün güzellikler —çiçeklerin rengi, gökyüzünün ahengi, güzel bir insanın yüzü— ezelî ve ebedî Cemâlullah'ın fani aynalardaki akisleridir.

Rûzbihân, 'İlâhî Aşk'a ulaşmanın köprüsünün 'Mecâzî Aşk' (Suret Aşkı) olduğunu kabul eder; ancak sâlik sûrete takılıp kalmamalı, nakıştan Nakkaş'a geçmelidir. Keşfü'l-Esrâr'da Rûzbihân, ilahî tecellîlerin karşısında hissettiği yangını ve şevki öyle bir dille anlatır ki, okuyucu ilahî muhabbetin sâdece ahlakî bir duygu değil, varlığı baştan aşağı tutuşturan kozmik bir ateş olduğunu hisseder.

Rûzbihân, İslâm irfanında Hallâc-ı Mansûr'un 'Ene'l-Hakk' ve Bâyezîd-i Bistâmî'nin 'Sübhânî mâ a'zame şe'nî' gibi dehşet verici sözlerini en derin vukûfiyetle müdafaa eden şârihtir. 'Şerh-i Şathiyyât' adlı eserinde, şathiyenin delilik veya küfür değil, aşırı tecellî nûru altında aklın ve beşerî benliğin erimesi (Sekr ve Fenâ) hali olduğunu izah eder.

Güneş ışığı zayıf bir göze vurduğunda göz kamaşır ve dili tutulur; ilahî zât tecellîsi bir ârifin kalbine vurduğunda ise arif 'Ben' diyemez, çünkü o anda konuşan sâlikin nefsi değil, kulun dilinden tecelli eden Hakk'ın bizzat kendisidir. Tıpkı Tûr dağındaki ağaçtan 'İnnenî enallâh' (Şüphesiz ben Allah'ım) nidasının gelmesi gibi, Hallâc'ın dilinden konuşan da ağaç değil bizzat Hâlık'tır. Rûzbihân, bu sırrı keşfedemeyen kuru fukahayı 'Güneşi görmeyen yarasalar' olarak nitelendirir.

Keşfü'l-Esrâr'da Rûzbihân'ın en sık naklettiği müşâhedeler, geçmiş peygamberlerin ve bilhassa Resûl-i Ekrem Efendimiz'in (s.a.v.) rûhaniyetiyle buluşmalarıdır. Rûzbihân, Hz. İbrâhîm'in Halîlullah makamındaki cömertliğini, Hz. Mûsâ'nın Kelîmullah mertebesindeki celâlini, Hz. Dâvûd'un nagmelerindeki vecdi ve Hz. Îsâ'nın zühdünü bizzat bu ruhanî meclislerde tattığını belirtir.

Fakat bütün peygamberlerin sultanı ve nurların menbaı Hz. Muhammed Mustafa'dır (s.a.v.). Rûzbihân, Efendimiz'in kendisine gülümsediğini, ağzına tükürüğünü vererek ilim ve hikmet bahşettiğini, Mirac gecesinde Cibrîl'in dahi geçemediği Sidretü'l-Müntehâ ötesindeki Kâb-ı Kavseyn sırrından pay verdiğini gözyaşlarıyla kaydeder. Rûzbihân için Resûlullah, ilahî cemâlin yeryüzündeki en mükemmel Hilye'sidir.

Sülûk yolcusunun manevi hayatı monoton değildir; daima iki zıt hal arasında dalgalanır: Kabz (kalbin sıkışması, tutulması, karanlığa gömülmesi) ve Bast (kalbin genişlemesi, neşe ve feyzle dolması). Rûzbihân, Keşfü'l-Esrâr'da bu iki halin en şiddetli tecrübelerini yaşar.

Bazen günlerce süren bir kabz haline düşer; öyle ki göklerin kapandığını, Hakk'ın kendisini terk ettiğini zannederek feryat eder. Rûzbihân'a göre kabz, nefsin gizli kibrini kıran ilahî bir cerrahidir. Bu karanlığın ardından birdenbire bast güneşi doğar; kalbe öyle bir genişlik ve feyiz akar ki yerler ve gökler o kalbin içine sığacak gibi olur. Kâmil ârif, bast anında şımarmayan, kabz anında ümitsizliğe düşmeyip sabreden kimsedir.

Rûzbihân, sâdece gizli odalarda mistik tecrübeler yaşayan bir münzevî değildi. Şiraz'ın Cuma Mescidi'nde (Mescid-i Atîk) haftada iki gün halka açık vaazlar verirdi. Bu vaaz meclisleri, Fars coğrafyasının en büyük ilim ve irfan şölenlerine dönüşürdü. Mecliste vezirler, emîrler, âlimler, dervişler ve sıradan halk bir arada oturur; Şeyh'in ağzından dökülen nûrânî hakikatleri dinlerdi.

Vaaz esnasında Rûzbihân birdenbire vecde gelir, semâ eder ve öyle yüksek hakikatlerden bahsederdi ki dinleyenler dünyayı unuturdu. Onun meclislerinde hırsızların tevbe ettiği, gayrimüslimlerin İslâm ile şereflendiği ve katı kalplerin yumuşadığı tarihî kaynaklarda tevatüren zikredilmiştir. Rûzbihân, mistik keşif ile toplumsal irşadı birleştiren eşsiz bir örnektir.

Rûzbihân'ın Farsça kaleme aldığı bir diğer şaheseri 'Abherü'l-Âşıkîn' (Âşıkların Nergisi), İslâm irfanında aşkın felsefesini kuran temel metinlerden biridir. Eserde aşk; cismânî, rûhânî ve ilâhî olmak üzere üç merhalede ele alınır. İnsan, kendi nefsindeki ilahî nefhanın farkına vardığında, önce mahlûkattaki güzelliğe meyleder; ardından bu güzelliğin fani olduğunu görüp Bâkî olan Zât'a yönelir.

Abherü'l-Âşıkîn, aşkın makamlarını tahlil ederken sabır, şevk, hayret, fena ve vuslat duraklarını şiirsel bir dille resmeder. Rûzbihân'a göre aşk, aklın bittiği yerde başlar. Akıl insana köleliği ve edebi öğretir; aşk ise insanı mâşukun huzurunda yok ederek ebedî kılar.

Şeyh Rûzbihân-ı Baklî, 606 (1209) yılında Şiraz'da Hakk'a yürümüş ve kendi tekkesinin hazîresine defnedilmiştir. Vefatından sonra Şiraz, yüzyıllar boyunca 'Mülk-i Süleymân' ve irfanın başkenti olarak anılmış; Hâfız-ı Şîrâzî ve Sa'dî-i Şîrâzî gibi cihanşümul şairler Rûzbihân'ın açtığı aşk ve güzellik çeşmesinden beslenmişlerdir.

Rûzbihân'ın eserleri, İbnü'l-Arabî'nin Fütûhât'ı ve Mevlânâ'nın Mesnevî'si ile aynı yüksek frekansta titreşir. O, İslâm tasavvufunun kuru bir ahlakçılık veya soğuk bir teoloji değil; canlı, parıldayan, meleklerle dolu ve Zât-ı Bârî'nin cemâliyle sarhoş bir aşk serüveni olduğunu insanlığa ebediyen miras bırakmıştır.