Râgıb el-İsfahânî ve El-Müfredât: Kur'ân Semantiği, Lafızların Esrârı ve Hikmet Külliyatı

İslâm düşünce tarihinde dilbilim, tefsir, felsefe ve ahlâk ilimlerini vahyin lâfzî ve bâtınî hakikatleri etrafında en kusursuz biçimde mezceden büyük allâme Ebü'l-Kâsım el-Hüseyn bin Muhammed bin el-Mufaddal er-Râgıb el-İsfahânî (vefâtı 502/1108 civarı), Kur'ân ilimlerinde çığır açan 'El-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân' adlı şaheseriyle ebedîleşmiştir.

Râgıb el-İsfahânî'ye göre Kur'ân-ı Kerîm'in lafızları, sadece insanî iletişimin vasıtası olan alelade kelimeler değildir; onlar Allah Teâlâ'nın ezelî kelâm sıfatının mülk âlemine tecelli etmiş nurânî ve hendesî cevherleridir. Bu sebeple Kur'ân'ın hakiki manasını anlamanın yegâne anahtarı, kelimelerin iştikak (türeyiş) köklerini, semantik katmanlarını ve Kur'ân'ın bu lafızlara yüklediği metafiziksel anlamları bilmektir. El-Müfredât, sadece bir Kur'ân lügati değil; lafızdan manaya, manadan tefekküre, tefekkürden tezkiye-i nefse uzanan eksiksiz bir Kur'ânî epistemoloji kılavuzudur.

Râgıb el-İsfahânî, El-Müfredât'ta harflerin ve köklerin ontolojik mahiyetini 'İştikak-ı Kebîr' ve 'İştikak-ı Sagîr' usulleriyle temellendirir. Arapça kök harflerin dizilimi, varlık hiyerarşisindeki ilâhî nizamı aksettirir.

Örneğin 'H-K-M' (حكم) kökünden türeyen 'Hikmet' kavramını tahlil ederken Râgıb; hikmetin atın gemi manasındaki 'hükme' ile olan irtibatını kurar ve hikmetin nefs-i emmâreyi frenleyen, insanı cehalet ve taşkınlıktan koruyan bir 'nûrânî bağ' olduğunu açıklar. Aynı şekilde 'S-L-M' (سلم) kökünden türeyen 'İslâm', 'Selâm' ve 'Selâmet' kelimelerinin afakî ve enfüsî boyutlarını sergileyerek, kulun Allah'a teslimiyetinin kâinattaki kozmik ahenkle nasıl birleştiğini gösterir. Bu usul, Kur'ân metninin her bir kelimesinin mucizevî bir hikmetle seçildiğini şüpheye yer bırakmayacak biçimde ispatlar.

Râgıb el-İsfahânî'nin El-Müfredât'taki en mühim tecdidi, tasavvuf ve psikolojinin temelini teşkil eden 'Ruh', 'Nefis', 'Kalb' ve 'Akıl' mefhumlarını Kur'ânî âyetler ışığında tevil etmesidir.

Râgıb'a göre 'Nefis', hem insanın zâtını ve hüviyetini ifade eder hem de hayvanî ve şehvanî kuvvelerin odağıdır. Nefis terbiye edilip tezkiye bulduğunda 'Nefs-i Mutmainne' rütbesine erer. 'Kalb' ise değişkenliği ve dâimî tecellîlere maruz kalışı sebebiyle bu ismi almıştır; imanın, idrakin ve basiretin merkez üssüdür. 'Ruh' emr âlemindendir; bedene hayat bahşeden ilâhî nefhadır. 'Akıl' ise insanı diğer mahlûkattan ayıran, ilâhî hitaba muhatap kılan melekûtî nurdur. Râgıb'ın bu dörtlü tahlili, daha sonra İmâm-ı Gazzâlî'nin İhyâ'sındaki 'Acâibü'l-Kalb' (Kalbin Acayip Halleri) bahsinin doğrudan zeminini hazırlamıştır.

Kur'ân-ı Kerîm'deki ışık ve karanlık semantiği, Râgıb'ın kaleminde derin bir metafiziksel şerhe kavuşur. Yûnus Sûresi 5. âyetindeki 'Güneşi bir zıyâ, ayı bir nûr kılan O'dur' beyanını şerh ederken Râgıb; 'Ziyâ'nın kendi zâtından ışık saçan kaynaklar için, 'Nûr'un ise başka bir kaynaktan alarak aydınlatan veya zâtında saf letafet barındıran nurlar için kullanıldığını tespit eder.

Bu farktan hareketle 'Allâhu Nûru's-Semâvâti ve'l-Ard' (Nûr Sûresi 35) âyetini tefsir eder: Allah Teâlâ mutlak Nûr'dur; semâvât ve arzın bütün varlıkları O'nun vücûd nûru ile aydınlanmış ve yokluk zulmetinden varlık sahasına çıkmıştır. İnsanın dış gözü 'Basar' iken, hakikati idrak eden kalbî gözü 'Basiret'tir. Basiret nuru köreldiğinde insan zahiren görse de hakikatte a'mâ (kör) hükmündedir.

Varlık âlemleri Kur'ân semantiğinde iki ana kutupta toplanır: 'Âlemü'l-Gayb' ve 'Âlemü'ş-Şehâde'. Râgıb el-İsfahânî, gayb mefhumunu mutlak gayb ve izâfî gayb olmak üzere ikiye ayırır.

Mutlak gayb, yaratılmış hiçbir aklın ve idrakin kuşatamayacağı, yalnızca Allah Teâlâ'nın zâtî ilminde mahfuz olan gayb hazineleridir (En'âm 59). İzâfî gayb ise melekût âlemi, ervâh âlemi ve berzah âlemini ihtiva eder; peygamberlere vahiy, velilere keşf ve ilham yoluyla kısmen açılan ruhanî sahalardır. 'Berzah' kavramını tahlil ederken Râgıb, iki şey arasındaki görünmez perde ve intikal menzili hakikatini açıklar; dünya ile ahiret, beden ile ruh arasındaki berzahî dengenin ontolojik zaruretini delillendirir.

Râgıb el-İsfahânî'nin Kur'ân semantiği projesi, ahlâk ve nefis tezkiyesinden bağımsız değildir. Onun diğer başyapıtı 'Ez-Zerîa ilâ Mekârimi'ş-Şerîa', El-Müfredât'taki lafızların amelî hayattaki meyvesidir.

Râgıb'a göre şeriatın nihai hedefi 'Mekârim-i Ahlâk'a (en yüce faziletlere) ulaşmaktır. Adalet farzdır, ihsan ise mekârimdir. Affetmek, cömertlik, tevazu, hilm ve rızâ makamları; Kur'ân'ın kelimelerindeki melekûtî sırların kulun nefsinde ahlâka inkılap etmesiyle gerçekleşir. İsfahânî, felsefenin amelî hikmeti ile şeriatın zâhirî ahkâmını tasavvufun derûnî edebiyle öyle bir ahenkle kaynaştırmıştır ki, İslâm ahlâk felsefesinde nev'i şahsına münhasır bir ekol teşkil etmiştir.

El-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân, telif edildiği günden bu yana tefsir, lügat ve tasavvuf sahalarında mutlak otorite kabul edilmiştir. Zemahşerî el-Keşşâf'ında, Fahreddîn er-Râzî Mefâtîhu'l-Gayb'ında, Beyzâvî Envâru't-Tenzîl'inde ve İbn Kesîr tefsirinde Râgıb'ın tanımlarını temel referans olarak almışlardır.

Modern Kur'ân semantiği çalışmalarında Toshihiko Izutsu gibi dünyaca ünlü şarkiyatçılar ve İslâm âlimleri, Râgıb'ın semantik tahlil metodunu çağdaş dilbilimin asırlar önceki dehası olarak nitelendirmişlerdir. Sihravemen İlimler Akademisi'nde bu eser, vahyî kelimelerin şifrelerini çözmek ve Havas ilimlerindeki hurûfî derinliği anlamak için vazgeçilmez bir kutup yıldızı olarak muhafaza edilmektedir.

Râgıb el-İsfahânî'nin Kur'ân diline getirdiği en büyük metodolojik açılımlardan biri, 'Vücûh ve Nezâir' (Kur'ân'da aynı lafzın farklı âyetlerde farklı manalara gelişi) sahasındaki benzersiz tahlilleridir.

Örneğin 'Hüdâ' (hidayet) kelimesinin Kur'ân boyunca taşıdığı on yedi farklı manayı tahlil eden Râgıb; hidayetin birinci mertebesinin bütün mahlûkata verilen fıtrî sevk-i ilâhî olduğunu (Tâhâ Sûresi 50: 'Her şeye hilkatini verip sonra hidayet eden'), ikinci mertebesinin peygamberler vasıtasıyla tebliğ edilen irşad hidayeti olduğunu, üçüncü mertebesinin sâliklerin kalbine ilham edilen tevfik hidayeti olduğunu, dördüncü mertebesinin ise cennetteki nimetlere ulaştıran mükâfat hidayeti olduğunu açıklar. Aynı kelimenin bu derece zengin bir melekût hiyerarşisiyle çözümlenmesi, lafzın kuru bir işaret olmaktan çıkıp ilâhî bir nizam tablosuna dönüşmesini sağlar.

Râgıb el-İsfahânî, El-Müfredât'ta sadece lügat açıklamalarıyla yetinmeyip İslâm kelâmının en çetin meseleleri olan Kazâ, Kader, İrade ve Meşîet kavramlarını dilbilimsel ve mantıksal temellere oturtur.

Râgıb'a göre 'Kader', Allah Teâlâ'nın eşyayı yaratmadan önce tayin ettiği hikmetli ölçü, miktar ve kabiliyettir. 'Kazâ' ise bu takdir edilen ölçünün fiilen varlık sahasına çıkması ve kesinleşmiş hüküm haline gelmesidir. 'Meşîet' ilâhî iradenin eşyanın varlık sebepleriyle irtibatını ifade ederken, 'İrade' meşîetin belirli bir gayeye yönelişidir. Râgıb, Mutezile'nin aşırı akılcılığı ile Cebriyye'nin iradeyi yok sayan fatalizmi arasında Ehl-i Sünnet'in vasat ve adil çizgisini lisanî delillerle tahkim eder.

El-Müfredât, telif edildiği andan itibaren İslâm coğrafyasının dört bir yanında ulemânın başvurduğu temel referans kaynağı olmuştur. Özellikle Osmanlı medreselerinde tefsir tahsil eden talebelerin El-Müfredât'ı ezber derecesinde okudukları bilinmektedir.

Molla Fenârî, Molla Hüsrev, Ebussuud Efendi ve Şeyhülislâm İbn Kemâl gibi Osmanlı ilim devleri, hazırladıkları tefsir haşiyelerinde Râgıb'ın tahlillerini nihai hüccet kabul etmişlerdir. 19. ve 20. yüzyılda Ahmet Cevdet Paşa ve Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır, 'Hak Dini Kur'an Dili' tefsirinde en karmaşık âyetlerin kelime tahlillerini yaparken Râgıb'ın El-Müfredât'ını ana mihver edinmişlerdir.

20. yüzyılda Japon İslâmiyatçı Toshihiko Izutsu'nun 'Kur'an'da Tanrı ve İnsan' ile 'Kur'an'da Dini ve Ahlaki Kavramlar' adlı eserlerinde geliştirdiği 'Kur'ânî Semantik' metodolojisi, doğrudan Râgıb el-İsfahânî'nin El-Müfredât'taki tahlil biçiminin modern dilbilim teorileriyle (yapısalcılık ve semiyotik) yeniden formüle edilmesinden ibarettir.

Izutsu, Kur'ân'ın kelimelerinin izole edilmiş atomik yapılar olmadığını, birbirini tamamlayan kozmik bir anlamsal alan (semantic field) teşkil ettiğini savunur; bu hakikat, Râgıb'ın bin yıl önce El-Müfredât'ta sergilediği kök-bağlam bütünlüğünün tam bir tasdikidir. Modern kognitif dilbilim ve kuantum enformasyon teorisi, kelimelerin frekans ve bilinç üzerindeki dönüştürücü gücünü kanıtlarken, İsfahânî'nin Kur'ân kelimelerini 'ilâhî frekanslar' olarak nitelemesi bilimsel bir kesinliğe kavuşmaktadır.

Râgıb el-İsfahânî'nin El-Müfredât haricinde 'Câmi'u't-Tefsîr' adıyla devasa bir Kur'ân tefsiri kaleme aldığı, bu tefsirin mukaddimesinin ve bazı sûrelerinin günümüze ulaştığı bilinmektedir.

Fahreddîn er-Râzî, 'Mefâtîhu'l-Gayb' tefsirinde Râgıb'ın tefsirinden sitayişle bahseder ve lügavî inceliklerde onun otoritesine teslim olur. Günümüzde Süleymaniye, Nuruosmaniye ve Dârü'l-Kütüb kütüphanelerinde bulunan yazma nüshalar, Râgıb'ın sadece bir lugat üstadı değil, dirayet ve rivayet tefsirini tasavvufî basiretle cem eden evrensel bir tefsir dehası olduğunu ispatlamaktadır. Sihravemen Külliyatı, bu aziz mirası 21. yüzyıl arayışçılarına eksiksiz bir kaynakça derinliğiyle takdim eder.