Râbiatü'l-Adeviyye ve İlahî Aşk Doktrini: Hubb-i İlâhî, Rıza Makamı ve Karşılıksız Zühd Metafiziği

İslam tasavvuf tarihinin en abidevî şahsiyetlerinden biri olan Râbiatü'l-Adeviyye el-Kaysiyye (ö. 185/801 civarı), ikinci hicrî asırda Basra'da fakir bir ailenin dördüncü kızı olarak dünyaya geldiği için 'Râbia' (dördüncü) adını almıştır. Çocuk yaşta anne ve babasını kaybeden, büyük Basra kıtlığında kız kardeşlerinden koparılarak zalim bir tüccar tarafından köle olarak satılan Râbia, insan tahammülünü aşan ağır cefa ve eziyetlere maruz kalmıştır. Ancak bu zahirî esaret, onun bâtınında sönmez bir marifet ve aşk ateşini tutuşturmuştur.

Gündüzleri efendisinin ağır işlerini görürken geceleri sabaha kadar seccade üzerinde gözyaşlarıyla Hakk'a niyaz eden Râbia'nın meşhur münacatında şöyle seslendiği nakledilir: 'İlâhî! Sen bilirsin ki kalbimin arzusu Senin emrine boyun eğmektir. Gözümün nuru Senin dergâhına hizmet etmektir. Eğer iş benim elimde olsaydı, bir an bile Sana ibadetten geri kalmazdım. Lakin Sen beni bir kulun mülkü kıldın!' Efendisinin bir gece onun hücresinde namaz kılarken başının üstünde havada asılı duran ve odayı aydınlatan nurlu bir kandil (kandil-i nûr) müşahede etmesi üzerine dehşete kapılarak onu derhal azad ettiği rivayet edilir. Böylece zahirî kölelik zincirleri kırılmış, kâinatın en hür sultanı olarak Basra çöllerinde ilahî aşkın kutbu olmuştur.

Râbiatü'l-Adeviyye'nin tasavvuf tarihindeki en büyük tecdit hamlesi, o döneme kadar Hasan-ı Basrî gibi selef üstatlarının öncülüğünde gelişen 'Havn ve Recâ' (korku ve ümit) merkezli zühd anlayışını 'Aşk ve Muhabbet' (Hubb-i Zâtî) eksenine oturtmasıdır. O dönemin zâhitleri çoğunlukla Cehennem'in dehşetengiz azabından kurtulmak ve Cennet'in tükenmez nimetlerine kavuşmak arzusuyla ibadet etmekteydiler.

Râbia, bu yaklaşımı kul ile Rabbi arasındaki samimiyete noksanlık getiren bir 'tüccar mantığı' olarak görmüş ve şu sarsıcı ikazı yapmıştır: 'Kötü kuldur o kul ki, efendisine sadece korktuğunda veya bir menfaat umduğunda itaat eder!' Râbia'nın meşhur menkıbesinde eline bir meşale, diğer eline bir testi su alarak Basra sokaklarında koştuğu anlatılır. Kendisine ne yaptığı sorulduğunda şu cevabı verir: 'Bu ateşi Cennet'e atıp onu yakmak, bu suyu da Cehennem'e döküp onu söndürmek istiyorum. Tâ ki insanlar Cennet arzusu veya Cehennem korkusuyla değil, sadece ve sadece Allah'ın Cemâli ve Zât-ı Zülcelâli için O'na ibadet etsinler!'

Râbiatü'l-Adeviyye'nin ilahî aşk felsefesini özetleyen en meşhur beyitleri, tasavvufî muhabbetin anayasası niteliğindedir. Bir gün Hasan-ı Basrî ve Sufyân-ı Sevrî'nin meclisinde şu şiiri inşad etmiştir:

Burada zikredilen 'Hubb-i Hevâ', kulun kendi cüz'î iradesiyle mâsivâyı (Allah'tan gayrı her şeyi) kalbinden söküp atması ve zihnen sadece Hak ile meşgul olmasıdır. İkinci sevgi olan 'Hubb-i Ehil' ise kulun kesbiyle ulaşılamayacak olan, Cenâb-ı Hakk'ın kulunun kalbindeki kesafet perdelerini kaldırarak Zâtî tecellîsiyle onu mest ettiği vahdet ve müşahede makamıdır.

Râbia'nın bâtınî hayatı, 'Şevk' (ilahî visale duyulan yangın) ve 'İstiğrak' (ilahî nurda kaybolma) hallerinin kesintisiz tecellîgâhıydı. Onun katında zühd, dünyayı terk etmek değil; kalpte Allah'tan başka hiçbir şeye yer bırakmamaktır. Bir bahar günü hizmetçisinin kendisine: 'Ey seyyidem, dışarı çık da baharın güzelliğini, ağaçların çiçek açışını seyret!' demesi üzerine Râbia içeriden şöyle seslenmiştir: 'Sen içeri gir de o sanatı yaratan Sanatkâr'ı müşahede et! Sanatkâr'ın temaşası beni O'nun yarattığı şeylerle meşgul olmaktan alıkoydu!'

Bu istiğrak hali, İbnü'l-Arabî'nin asırlar sonra 'Vahdet-i Şuhûd' ve 'Vahdet-i Vücûd' nazariyeleriyle felsefî çerçevesini çizeceği hakikatin bizzat yaşanmış en saf haliydi. Râbia için varlık sahnesinde parlayan her güzellik, yalnızca Mutlak Cemâl'in bir lem'asıydı. Aynaya bakan kişi aynayı değil cemali gördüğü gibi, kâinata bakan kâmil kul da eşyayı değil Hakk'ın sıfatlarını müşahede eder.

Râbiatü'l-Adeviyye, ardından gelen Bâyezîd-i Bistâmî, Hallâc-ı Mansûr, Şiblî, Attâr, Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî ve Yûnus Emre gibi aşk mektebinin bütün büyük sultanlarının mânevî anası ve ilham kaynağı olmuştur. Mevlânâ'nın Mesnevî'sinde dile getirdiği 'Aşk olmasaydı kâinat dönmezdi' feryadı, köklerini Râbia'nın Basra çöllerindeki münacatlarından almaktadır.

Onun ihlas anlayışı öylesine derindi ki, kendi ibadet ve istiğfarlarını dahi gizli bir gurur ve nefsaniyet vesilesi olmaktan sakındırır ve şöyle derdi: 'İstiğfarımız, samimiyetten uzak olduğu için başka bir istiğfara muhtaçtır!' Râbia'nın yolu; korkunun prangalarından kurtularak ilahî muhabbetin engin denizine dalmak, benliği Hakk'ın rızasında eritmek ve her nefeste 'Yalnız Sen varsın İlâhî' diyebilmektir.

Râbiatü'l-Adeviyye'nin dünya edebiyatına ve irfanına nakşettiği en derin münacatı, iki türlü sevgiyi ayırt ettiği beyitleridir: 'Seni iki sevgiyle seviyorum: Biri hevamın sevgisi, diğeri ise Senin layık olduğun sevgi. Hevamın sevgisi, Seni zikredip Sen'den gayrı her şeyi unutmamdır. Senin layık olduğun sevgi ise, aradaki perdeleri kaldırıp bana Zât'ını müşahede ettirmendir.' Râbia, kulun ibadetinde dahi gizli bir nefis hazzı bulunabileceğini keşfetmiş; 'hubb-ı hevâ'yı bile sadece Hakk'ı anmak olarak tasfiye etmiş, en yüksek mertebe olan 'hubb-ı zâtî'de ise kulun kendi varlığının tamamen fena bulup sadece Ma'şûk-ı Ezelî'nin baki kaldığı vahdet sırrına ermiştir.

Basra'nın manevi meclislerinde Hasan-ı Basrî, Mâlik bin Dînâr ve Şakîk-ı Belhî gibi büyük veliler, müşkil manevi hallerini Râbia'ya danışırlardı. Bir gün Hasan-ı Basrî, 'Kul ne zaman razı olmuşlardan sayılır?' diye sorduğunda Râbia şu cevabı vermiştir: 'Hastalığa ve belaya uğradığında duyduğu sevinç, nimete erdiğinde duyduğu sevinç gibi olduğu zaman.' Bu derece, 'Rızâ' makamının en uç zirvesidir. Râbia'nın meşhur 'İstiğfarımız dahi yeni bir istiğfara muhtaçtır' sözü, şeklî ve şuursuz dindarlığı yıkan, kalbin en ince riyalarını ve benlik tuzaklarını darmadağın eden nebevî bir basiret fırtınasıdır. Sihravemen Külliyatı'nda Hz. Râbia; kalbin kibir pasını sadece karşılıksız ilahî aşk ateşinin yakabileceğini haykıran ebedî bir mürşidedir.

Râbiatü'l-Adeviyye'nin dünya edebiyatına ve irfanına nakşettiği en derin münacatı, iki türlü sevgiyi ayırt ettiği beyitleridir: 'Seni iki sevgiyle seviyorum: Biri hevamın sevgisi, diğeri ise Senin layık olduğun sevgi. Hevamın sevgisi, Seni zikredip Sen'den gayrı her şeyi unutmamdır. Senin layık olduğun sevgi ise, aradaki perdeleri kaldırıp bana Zât'ını müşahede ettirmendir.' Râbia, kulun ibadetinde dahi gizli bir nefis hazzı bulunabileceğini keşfetmiş; 'hubb-ı hevâ'yı bile sadece Hakk'ı anmak olarak tasfiye etmiş, en yüksek mertebe olan 'hubb-ı zâtî'de ise kulun kendi varlığının tamamen fena bulup sadece Ma'şûk-ı Ezelî'nin baki kaldığı vahdet sırrına ermiştir.

Basra'nın manevi meclislerinde Hasan-ı Basrî, Mâlik bin Dînâr ve Şakîk-ı Belhî gibi büyük veliler, müşkil manevi hallerini Râbia'ya danışırlardı. Bir gün Hasan-ı Basrî, 'Kul ne zaman razı olmuşlardan sayılır?' diye sorduğunda Râbia şu cevabı vermiştir: 'Hastalığa ve belaya uğradığında duyduğu sevinç, nimete erdiğinde duyduğu sevinç gibi olduğu zaman.' Bu derece, 'Rızâ' makamının en uç zirvesidir. Râbia'nın meşhur 'İstiğfarımız dahi yeni bir istiğfara muhtaçtır' sözü, şeklî ve şuursuz dindarlığı yıkan, kalbin en ince riyalarını ve benlik tuzaklarını darmadağın eden nebevî bir basiret fırtınasıdır. Sihravemen Külliyatı'nda Hz. Râbia; kalbin kibir pasını sadece karşılıksız ilahî aşk ateşinin yakabileceğini haykıran ebedî bir mürşidedir.