Pîrî Reis: Kitâb-ı Bahriye, Dünya Haritası ve Denizcilik Metafiziği Külliyâtı

Pîrî Reis (Muhyiddîn Pîrî b. Hacı Mehmed, v. 961/1554); Gelibolu'da doğmuş, amcası meşhur deniz kurdu Kemal Reis'in yanında yetişmiş büyük Türk denizcisi, amirali ve kartografıdır. Gençlik yıllarından itibaren Akdeniz'in her bir koyunu, adasını, akıntısını ve rüzgârını bizzat seyrederek kaydetmiştir.

Endülüs Müslümanlarının İspanyol engizisyonundan kurtarılması seferlerinde görev almış, Osmanlı donanmasının Akdeniz'deki hakimiyetinin tesisinde kilit rol oynamıştır. Ancak onu dünya denizcilik tarihinin zirvesine taşıyan asıl dehası, usta bir kaptan olmasının yanında çağının en ileri matematik, astronomi ve haritacılık ilimlerine sahip bir allâme olmasıdır.

Pîrî Reis, 1513 yılında Gelibolu'da ceylan derisi üzerine çizdiği ilk dünya haritasını 1517'de Mısır seferi sırasında Yavuz Sultan Selim'e bizzat takdim etmiştir. 1929 yılında Topkapı Sarayı Müzesi'nde Milli Eğitim Bakanı Halil Ethem Eldem tarafından tesadüfen bulunan bu harita, dünya bilim tarihini sarsmıştır.

Harita; Batı Avrupa kıyılarını, Batı Afrika'yı, Atlas Okyanusu'nu ve Orta ve Güney Amerika kıyılarını (Brezilya, Antiller) inanılmaz bir hassasiyetle göstermektedir. Haritanın üzerinde Kristof Kolomb'un kayıp haritasından, İslam coğrafyacılarının 'Caferiyye' atlaslarından ve antik Yunan kaynaklarından faydalandığını belirten 24 adet Osmanlıca şerh (derkenar) bulunmaktadır.

Modern kartograflar ve NASA uzmanları, Pîrî Reis'in haritasını uzaydan çekilen uydu fotoğraflarıyla karşılaştırdıklarında hayrete düşmüşlerdir. Harita, Dünya'nın küreselliğini hesaba katan 'küresel dairesel projeksiyon' (azimutal eş-uzaklıklı projeksiyon) tekniğiyle çizilmiştir.

Güney Amerika kıtasının Antarktika ile birleştiği kısımlar, buzulların altındaki kıta sahanlığını doğru göstermektedir. O devirde hiçbir Avrupalı haritacının bilmediği enlem ve boylam hesaplamaları, Kahire veya Mekke merkezli küresel geometriye dayalıdır.

Kanunî Sultan Süleyman devrinde 1528'de çizdiği ikinci dünya haritası; Grönland, Kuzey Amerika (Labrador, Newfoundland), Florida ve Bahamalar kıyılarını içerir. 8 renkle deve derisi üzerine çizilen bu pafta, ilk haritadan çok daha tekâmül etmiş bir teknik detay ve astronomik netlik sergiler.

Yengeç Dönencesi'nin derecelerle gösterilmesi ve adaların koordinatları, Pîrî Reis'in çağının onlarca yıl ilerisinde olduğunu kanıtlar.

Pîrî Reis'in şaheseri olan Kitâb-ı Bahriye (Denizcilik Kitabı); hem bir coğrafya ve kartografya ansiklopedisi hem de Akdeniz'in ilk büyük kılavuz kitabıdır (portolan). Sadrazam Pargalı İbrahim Paşa'nın tavsiyesiyle manzum ve mensur kısımları birleştirilerek 1526 yılında Kanunî Sultan Süleyman'a sunulmuştur.

Eser; denizcilik kurallarını, pusula kullanımını, fırtına belirtilerini, yıldız saatlerini, Akdeniz'in bütün limanlarını, sığlıklarını, içme suyu kaynaklarını ve hisarlarını haritalar ve çizimlerle anlatır.

Kitâb-ı Bahriye'nin girişinde pusulanın çalışma prensipleri matematiksel olarak izah edilir. Pusula dairesi 32 kerteye (bölüğe) ayrılır: Yıldız (Kuzey), Kıble (Güney), Gündoğusu (Doğu), Günbatısı (Batı) ana yönleri ve aralarındaki rüzgârlar.

Pîrî Reis, manyetik sapma açısını (deklinasyon) ve Kutup Yıldızı'nın açısına göre usturlap ve rubu' tahtasıyla mevkii tayin etme metodunu Türk denizcilerine birer birer öğretmiştir.

Eserde Ege Adaları, Mora Yarımadası, Adriyatik kıyıları, Venedik lagünü, Cenova körfezi, Marsilya, Barselona, Cebelitarık Boğazı, Cezayir, Tunus ve İskenderiye kıyıları milimetrik krokilerle çizilmiştir.

Hangi koya hangi rüzgârda girileceği, demir atılacak yerlerin derinliği (kulaç hesabı), diplerin kumluk mu taşlık mı olduğu ve tatlı su pınarlarının yerleri eşsiz bir tecrübeyle aktarılmıştır.

Pîrî Reis yalnızca bir haritacı değil; deryanın sonsuzluğunda ilahi kudreti temaşa eden bir ariftir. Kitâb-ı Bahriye'nin şiirlerinde Kehf Sûresi 109. âyeti hatırlatır: 'De ki: Rabbimin kelimelerini yazmak için denizler mürekkep olsa, bir o kadarını daha getirsek dahi Rabbimin kelimeleri tükenmeden denizler tükenirdi.'

Uçsuz bucaksız denizlerin ortasında fırtınaya tutulan bir denizcinin tek sığınağının Cenâb-ı Hakk'a tevekkül olduğunu, pusulanın iğnesinin daima kutba yönelmesi gibi müminin kalbinin de daima Tevhid kutbuna yönelmesi gerektiğini beyan eder.

Ömrünün son yıllarında Osmanlı'nın Hint Kaptan-ı Deryalığına tayin edilen Pîrî Reis; Portekiz donanmasının Kızıldeniz ve Basra Körfezi'ndeki istilalarına karşı mücadele etmiştir. Maskat kalesini fethetmiş, Hürmüz Kalesi'ni kuşatmıştır.

Ancak Basra Beylerbeyi Kubad Paşa ve Mısır Beylerbeyi Semiz Ali Paşa'nın entrikaları ve eksik donanma ikmali yüzünden Basra Körfezi'nde sıkışan donanmayı korumak için üç kadırgayla ganimetleri Süveyş'e ulaştırmıştır. Bu durum muhalifleri tarafından 'donanmayı terk etti' iftirasına dönüştürülmüş ve 1554 yılında 80 küsur yaşındayken Kahire'de haksız bir fermanla şehit edilmiştir.

Pîrî Reis'in eserleri; oryantalist haritacılar, coğrafyacılar ve tarihçiler tarafından 'Doğu'nun Batı'ya sunduğu en büyük denizcilik armağanı' olarak kabul edilir. Dresden, Berlin, Bologna, Viyana ve Paris kütüphanelerinde el yazması nüshaları bulunmaktadır.

O, Türk milletinin yalnızca karada değil, dünya denizlerinde ve küresel bilim ufkunda ulaştığı muazzam dehanın ve ufkun timsalidir.