Nûrüddîn es-Sâbûnî: el-Bidâye, Mâtürîdiyye Akidesi ve Varlık Delilleri

İmam Nûrüddîn es-Sâbûnî, 6. hicri asırda İslam medeniyetinin ilim, irfan ve fıkıh başkenti olan Buhara'da yaşamıştır. Hanefî fıkhı ve Mâtürîdî kelâm geleneğinin en parlak temsilcilerinden biri olarak tanınan Sâbûnî; Ebü'l-Muîn en-Nesefî ve Ebû İshak es-Saffâr gibi üstatların mirasını tevarüs etmiştir. Sâbûnî'nin yaşadığı dönem, Selçuklu devrinin fikrî canlılığı ile Mutezile, Felâsife, Bâtıniyye ve Müşebbihe gibi fırkaların itikadî münazaralarının en hararetli olduğu bir çağdır. Sâbûnî, 'el-Kifâye fi'l-Hidâye' ve onun muhtasarı olan 'el-Bidâye fî Usûli'd-Dîn' adlı eserleriyle Ehl-i Sünnet ve'l-Cemâat'in Mâtürîdiyye çizgisini cedelî karmaşalardan arındırıp her müminin anlayabileceği sağlam bir akıl ve nass zeminine oturtmuştur.

Sâbûnî, el-Bidâye'ye doğrudan bilgi teorisiyle (esbâb-ı ilim) başlar. Sofistlerin (Sûfestâiyye) şüpheciliğini ve agnostisizmini çürüten müellif, eşyanın hakikatinin sabit ve bilinebilir olduğunu ilan eder. Hakikate ulaştıran üç meşru vasıta şunlardır: 1. Havâss-ı Selîme (Sağlam Duyu Organları): Görme, işitme, tatma, koklama ve dokunma duyuları. Her duyu kendi sahasındaki eşyayı aracısız idrak eder. 2. Haber-i Sâdık (Doğru Haber): İki kısımdır; birincisi yalan üzere birleşmeleri aklen imkânsız olan toplulukların naklettiği 'Haber-i Mütevâtir', ikincisi ise mucize ile doğrulanmış peygamberlerin tebliğ ettiği vahiydir. 3. Akl-ı Selîm (Doğru Akıl): Bedîhî (apaçık) ve istidlâlî (düşünce ve tefekkürle ulaşılan) bilgiler. Sâbûnî'ye göre bu üç kaynak birbiriyle çelişmez; duyular ham maddeyi verir, akıl muhakeme eder, vahiy ise aklın idrak edemeyeceği gayb ufuklarını aydınlatır.

Mâtürîdî kelâmının Allah Teâlâ'nın varlığına getirdiği en güçlü burhan 'Hudûs Delili'dir (Delîlü'l-Hudûs). Sâbûnî, âlemin sonradan yaratıldığını (hâdis) iki unsur üzerinden ispatlar: 1. Cevherler (Ayn/Madde): Kendi başına kaim olan ve yer kaplayan temel varlıklar. 2. Arazlar: Cevherlerde bulunan, kendi başına var olamayan, sürekli değişen, doğan ve yok olan vasıflar (renkler, hareket, sükûn, sıcaklık, soğukluk, hayat, ölüm). Sâbûnî der ki: 'Âlem, sürekli değişen arazlardan hali kalamaz. Değişen ve sonradan var olan şeylerden ayrılamayan her varlık, bizzat kendisi de hâdistir.' Mademki kâinattaki hiçbir madde değişmez değildir ve zaman içinde akmaktadır; öyleyse onun başlangıcı vardır. Her sonradan olanın ise onu yokluktan varlığa çıkaran Kadîm, Alîm ve Kâdir bir Yaratıcı'ya (Muhdis) muhtaç olması aklî bir zorunluluktur.

Sâbûnî, Yaratıcı'nın varlığını ispatladıktan sonra O'nun zâtî ve sübûtî sıfatlarını tahlil eder. Allah Teâlâ tektir, ortağı ve benzeri yoktur; ne cisimdir, ne arazdır, ne de bir mekana muhtaçtır. Sâbûnî, Mâtürîdiyye'nin en bariz vasfı olan 'Sıfatların Zât ile Münasebeti'ni meşhur düsturla ifade eder: 'Sıfâtullâh ne Zât'ın aynıdır, ne de Zât'tan gayrıdır' (Lâ hüve velâ gayruh). Hayat, İlim, Sem', Basar, İrade, Kudret ve Kelâm sıfatları ezelî ve ebedîdir. Mutezile'nin 'sıfatları inkâr edip tevhidi soyutlama' hatasına düşmediği gibi; Müşebbihe ve Mücessime'nin Allah'a el, yüz, mekan isnat ederek yarattıklarına benzetme gafletini de reddeder. Nasslarda geçen müteşabih lafızlar tenzih prensibiyle anlaşılmalıdır.

Mâtürîdiyye mezhebi ile Eş'ariyye mezhebi arasındaki en mühim farklardan biri 'Tekvîn' (yaratma/var etme) sıfatıdır. İmam Sâbûnî, el-Bidâye'de tekvîn sıfatının Kudret sıfatından ayrı, müstakil ve ezelî bir sübûtî sıfat olduğunu hararetle savunur. Eş'arîler tekvîni kudretin hadis bir tealluku sayarken; Sâbûnî şöyle delillendirir: 'Yaratmak (halk), yaratılandan (mahlûk) farklı bir kemâl sıfatıdır. Eğer Cenâb-ı Hakk'ın yaratıcılığı kâinat var olduktan sonra başlamış olsaydı, Zât-ı Bârî sonradan bir sıfat kazanmış olurdu ki bu muhaldir. Allah Teâlâ, ezelde de Hâlik'tır, Mükevvin'dir; vakti geldiğinde mahlûkatı o ezelî tekvîn sıfatıyla varlık sahasına çıkarır.' Bu incelik, ilahî fiillerin ezelî kemâlini koruyan muhteşem bir kelâmî tespittir.

Kader, cebir ve insan iradesi bahsinde Sâbûnî, Cebriyye ile Kaderiyye/Mutezile arasındaki Sırat-ı Müstakîm'i çizer: - Cebriyye insanı rüzgârın önündeki yaprak gibi iradesiz sayarak ilahî teklif ve adaleti yıkar. - Mutezile ise insanı kendi fiillerinin yaratıcısı ilan ederek şirke kapı aralar. Mâtürîdiyye'nin 'Kesb' doktrinine göre fiiller iki yönlüdür: Yaratma (Halk) ve İktisab (Kazanma). Fiili yoktan var eden yalnızca Allah'tır; ancak fiile yönelen, onu tercih eden ve iradesini sarf eden kuldur. Kul cüzi iradesini hayra veya şerre sarf ettiğinde, Allah Teâlâ o fiili yaratır. Kul, kendi tercihi ve kesbi sebebiyle sevap veya cezaya müstahak olur. Cenâb-ı Hak kimseye gücünün üstünde yük yüklemez ve asla zulmetmez.

Sâbûnî, el-Bidâye'de nübüvvetin aklen mümkün ve beşeriyet için bir rahmet olarak zaruri olduğunu ispat eder. Aklın tek başına iyi ve kötünün bir kısmını idrak edebilse bile, ibadetlerin keyfiyetini, ahiret hallerini ve şer'î ahkâmı tayin edemeyeceğini vurgular. Peygamberlerin doğruluğunun mührü 'Mucize'dir. Mucize; tabiat kanunlarını aşan, inkârcılara meydan okuyan ve benzeri getirilemeyen ilahî bir fiildir. Hz. Muhammed Mustafa'nın (s.a.v.) en büyük ve ebedî mucizesi ise lafzı ve mânasıyla beşer idrakini aciz bırakan Kur'an-ı Kerîm'dir. Sâbûnî; kabir azabı, Münker-Nekir suali, Mizan, Sırat, Şefaat ve Cennet-Cehennem gibi mead (ahiret) meselelerini de Kur'an ve sahih sünnet delilleriyle temellendirir.

İmam Nûrüddîn es-Sâbûnî'nin el-Bidâye'si, çağımızın inanç krizlerine, deizm, ateizm ve nihilizm tuzaklarına karşı sarsılmaz bir akıl kalkanıdır. Sâbûnî bize imanın körü körüne bir taklit (taklîdî iman) değil; tefekkür, basiret ve delille tahkik edilmesi gereken (tahkîkî iman) bir nur olduğunu öğretir. Kâinattaki atomlardan galaksilere kadar uzanan hassas mizan, her an bir Muhdis ve Mükevvin'in kudret elinde tutulduğunu haykırmaktadır. Sihravemen İlim Külliyatı, Sâbûnî'nin tevhîdî ufkunu yaşatarak ilim ile hikmetin, akıl ile kalbin ebedî ittifakını ilan etmektedir.

Buhara ilim havzasının büyük kelâm allâmesi Nûrüddîn es-Sâbûnî (ö. 580/1184), İmâm-ı Âzam Ebû Hanîfe ve İmam Ebû Mansûr el-Mâtürîdî çizgisindeki Ehl-i Sünnet akidesini en açık, mantıkî ve tavizsiz üslupla kodifiye eden mütefekkirdir. Onun klasik medreselerde asırlarca okutulan el-Bidâye fî Usûli'd-Dîn ve hacimli eseri el-Kifâye, İslâm akâidinin akıl ve vahiy dengesini zirveye taşımıştır.

Sâbûnî, bilginin kaynaklarını üç temel esasa bağlar: Sağlam duyular (havâss-ı selîme), mütevâtir ve sâdık haber (haber-i sâdık) ve selim akıl (akl-ı selîm). Sâbûnî'ye göre insan, kendisine hiçbir peygamber tebliği ulaşmasa dahi aklını kullanarak göklerin, yerin ve kendi bedeninin mükemmel nizamından hareketle bir Yaratıcı'nın (Sâni'-i Hakîm) varlığını ve birliğini bilmekle aklen yükümlüdür.

Sâbûnî, Cebrîlik (insanı rüzgârın önündeki yaprak gibi iradesiz gören) ile Mu'tezile (insanı kendi fiillerinin mutlak yaratıcısı sayan) aşırılıkları arasında Mâtürîdî mezhebinin muazzam 'kesb' ve 'ihtiyar' dengesini savunur. Fiilleri yaratan (hâlık) mutlak kudretiyle Allah Teâlâ'dır; ancak o fiili cüz'î iradesiyle seçen, talep eden ve sorumluluğunu yüklenen (kâsib) insandır.

Sâbûnî'nin bu berrak mantığı, İslâm coğrafyasında hurafe ve aşırılıklara karşı Ehl-i Sünnet omurgasının sarsılmaz kalesi olmuştur.

Nûrüddîn es-Sâbûnî'nin kelâm metodolojisindeki en parlak ilkesi, sarih (apaçık) akıl ile sahih naklin (vahyin) asla birbiriyle çelişmeyeceği hakikatidir. el-Kifâye'de zikrettiği üzere, akıl Allah'ın insan fıtratına yerleştirdiği bir iç rehber, peygamberler ise dışarıdan gelen haricî rehberlerdir; ikisi de aynı Hak nûrundan neş'et etmiştir.

Zâhiren akla aykırı gibi görünen müteşâbih nasslar karşısında Sâbûnî, teşbih ve tecsîm (Allah'ı yaratıklara benzetme) bataklığına düşmeden, Arap lisanının belagat kuralları çerçevesinde tevil yöntemini uygular. Allah Teâlâ'nın mekândan, zamandan, cihetten, cisimden ve sonradan yaratılmışların tüm arazlarından münezzeh olduğu gerçeği, Mâtürîdî kelâmının sarsılmaz temel taşıdır.

Sâbûnî, peygamberliğin gerekliliğini ve peygamberlerin sıdkını (doğruluğunu) ispatlarken mucize kavramını felsefi ve mantıkî bir analize tabi tutar. Mucize, tabiat kanunlarını aşan (hârikul'âde), peygamberlik iddiasıyla birlikte ortaya çıkan ve inkârcılara meydan okuyan (tehaddî) ilahî bir tasdiktir.

Sâbûnî, mucize ile sihir, illüzyon ve istidracı (kötü kimselerin elinde zuhur eden olağandışılıklar) birbirinden ayıran üç katı şart koyar: Mucize sahibinin ahlakı tertemizdir, yalan söylemesi imkansızdır; mucize asla bozulamaz ve taklit edilemez; oysa sihir bir öğrenme ve teknik işidir, daha güçlü bir teknikle hükümsüz kılınabilir. Bu mantıkî berraklık, İslâm toplumunu bâtıl inançlardan ve sahte mehdilerden koruyan en sağlam kalkan olmuştur.