Nûreddîn es-Sâbûnî: el-Bidâye fî Usûli'd-Dîn, Mâtürîdî Akidesi ve Kelâm Külliyâtı

Nûreddîn Ahmed b. Mahmûd b. Ebî Bekr es-Sâbûnî el-Buhârî (ö. 580/1184), Mâtürîdî kelâm ekolünün İmam Mâtürîdî'den sonraki en büyük sistemleştirici ve vazıh üstatlarından biridir. Orta Asya'nın ilim merkezi Buhara'da yetişmiş; fıkıhta Hanefî, itikatta Mâtürîdî geleneğin bayraktarlığını yapmıştır. Devrinde 'eş-Şeyhü'l-İmâm' unvanıyla anılan Sâbûnî, kelâmî meseleleri girift felsefî mugalatalardan arındırarak akıcı, berrak ve mantıkî delillerle izah etmiş; Horasan ve Mâverâünnehir medreselerine temel müfredat metinleri kazandırmıştır.

Sâbûnî'nin İslâm dünyasında en çok okunan ve şerhedilen eseri 'el-Bidâye fî Usûli'd-Dîn'dir (Dinin Usûlünde Başlangıç). Bu eser, bir kelâm kitabından beklenen tüm temel bahisleri (bilgi teorisi, âlemin hüdûsu, Allah'ın varlığı ve sıfatları, nübüvvet, kader ve kazâ, imâmet, me'âd) son derece veciz fakat derin bir üslupla hülasa eder. Sâbûnî, Ebû Hanîfe'nin Fıkh-ı Ekber'i ile İmam Mâtürîdî'nin Kitâbü't-Tevhîd'i arasındaki organik bağı kurarak Mâtürîdiyye'nin amentüsünü kristalize etmiştir.

el-Bidâye'nin genişletilmiş ana kaynağı mahiyetindeki 'el-Kifâye fi'l-Hidâye', Sâbûnî'nin cedelî kudretini ve felsefî derinliğini sergileyen devasa bir kelâm külliyâtıdır. Eserde Mu'tezile, Cehmiyye, Kerrâmiyye, Müşebbihe, Havâric ve Mecûsîlik gibi fırkaların görüşleri tek tek ele alınarak hem aklî burhanlarla hem de nassların sağlam te'vîlleriyle çürütülmüştür. Sâbûnî, cedelde muhatabının delilini kendi mantıkî zemininde boşa çıkarma sanatında mahirdir.

Sâbûnî, kelâm sistemini sağlam bir epistemoloji (bilgi teorisi) üzerine inşa eder. Sofistlerin şüpheciliğini reddederek eşyanın hakikatinin sabit olduğunu ve bilinebileceğini belirtir. Bilgiye ulaştıran üç temel sebep vazeder: 1. Havâss-ı Selîme (sağlam duyu organları), 2. Haber-i Sâdık (mütevâtir haber ve peygamberin tebliği), 3. Nazar-ı Aklî (akıl yürütme ve tefekkür). Mâtürîdî ekole göre akıl, müstakil olarak da Allah'ın varlığını ve birliğini, iyilik ve kötülüğün (hüsün ve kubuh) ahlakî değerini idrak edebilecek fıtrî bir kandildir.

Sâbûnî'ye göre âlem 'cevher' ve 'araz'lardan mürekkeptir. Arazlar (renk, hareket, sükûn) sürekli değişir ve sonradan yaratılmıştır (hâdis). Hâdis olan şeylerden ayrılmayan cevherler de zorunlu olarak hâdistir. Dolayısıyla bütün kâinat hâdistir. Her hâdisin bir muhdise (sonradan var edene) muhtaç olması aklî bir aksiyom olduğundan, kâinatın yoktan var edicisi olan Vâcibü'l-Vücûd bir Yaratıcı vardır; O da Zâtında, sıfatlarında ve fiillerinde tek olan Allah Teâlâ'dır.

Mâtürîdî kelâmını Eş'arîlikten ayıran en mühim teolojik ihtilaflardan biri 'Tekvîn' (yaratma, icad etme) sıfatıdır. Eş'arîler tekvîni kudret sıfatının taallukundan ibaret izâfî bir vasıf sayarken, Sâbûnî Mâtürîdî omurgaya sadık kalarak Tekvîn'in Cenâb-ı Hakk'ın Hayat, İlim, Sem', Basar, İrade, Kudret ve Kelâm gibi ezelî ve hakiki bir Zâtî sıfatı olduğunu ispat eder. Allah'ın 'Hâlık' (yaratıcı) ve 'Rezzâk' (rızık verici) olması sonradan yaratılan bir durum değil, ezelî Tekvîn sıfatının mahlûkata taallukudur.

Cebriyye'nin insanı rüzgâr önündeki yaprak gibi iradesiz kılan determinizmine de, Mu'tezile'nin insanı kendi fiilinin mutlak yaratıcısı (hâlıkı) yapan aşırılığına da karşı çıkan Sâbûnî; Ehl-i Sünnet'in 'Kesb' ve 'İrade' dengesini vazeder. Fiili yaratan kudret-i külliyesiyle Allah'tır (halk); ancak o fiili tercih eden, niyetlenen ve yönelen insanın cüz'î iradesidir (kesb). Sevap ve ikap, mükâfat ve ceza işte bu hür tercihe (kesbe) terettüp eder. İnsan robot değil, ahlakî sorumluluk taşıyan hür bir fâildir.

Sâbûnî, ahlak felsefesinde Mâtürîdîliğin akılcı karakterini güçlü şekilde savunur. Eş'arîlere göre adalet, zulüm, iyilik ve kötülük ancak şeriatın bildirmesiyle (sem'an) bilinir; şeriat emrettiği için iyi, yasakladığı için kötüdür. Sâbûnî ve Mâtürîdîler ise adaletin, doğruluğun ve ihsanın bizzat zâtında güzel (hasen); zulmün, yalanın ve hıyanetin ise bizzat zâtında çirkin (kabîh) olduğunu, selîm aklın peygamber gelmese dahi bunu kavrayabileceğini savunurlar. Vahiy bu aklî güzellikleri teyit eder ve mükellefiyet sınırlarını tayin eder.

Sâbûnî el-Bidâye'de Dehrîlerin ve Berâhime'nin (aklın yeterli olduğunu iddia ederek peygamberliği inkâr edenlerin) tezlerini çürütür. İnsan aklı genel ahlakî doğruları kavrayabilse bile; ibadetlerin nasıl yapılacağını, gayb âleminin teferruatını ve ebedî saadetin yollarını tek başına tayin edemez. Bu sebeple nübüvvet ilâhî bir rahmet ve zorunluluktur. Peygamberlerin doğruluğunu ispat eden en büyük delil ise muarızları aciz bırakan, tabiat kanunlarını aşan 'Hissî ve Manevî Mucizeler'dir; bunların başında da ebedî mucize olan Kur'an-ı Kerîm gelir.

İmâm Nûreddîn es-Sâbûnî'nin el-Bidâye'si, Osmanlı medreselerinde Sahn-ı Semân ve Süleymaniye nizamnamelerinde yüzyıllar boyunca başlangıç ve orta seviye kelâm ders kitabı olarak okutulmuştur. Kâtip Çelebi ve Taşköprizâde onun eserlerini sitâyişle anmış; Mâtürîdî akidenin Balkanlar'dan Kafkaslar'a, Anadolu'dan Hindistan'a kadar Hanefî coğrafyasında sapasağlam kök salmasında Sâbûnî'nin berrak kalemi en büyük amil olmuştur.