Nizâmüddîn el-Bircendî ve Şerhu Zîc-i Uluğ Bey: Semerkant Astronomisi, Yıldız Cetvelleri, Felekler Mekaniği ve Zaman Ölçümü Külliyâtı

Nizâmüddîn Abdülalî b. Muhammed b. el-Hüseyn el-Bircendî (v. 934/1528 civarı), Doğu İslâm dünyasının geç dönem riyâzî ilimler, kozmoloji, takvim ve astronomi sahalarındaki en velûd ve derinlikli âlimlerinden biridir. Kuhistan bölgesindeki Bircend kasabasında doğmuş, ilk tahsilinin ardından devrin en mühim kültür ve bilim merkezi olan Herat'a yerleşmiştir.

Bircendî; Ali Kuşçu'nun talebesi Seyfeddin el-Teftâzânî, Mansûr b. Muînüddîn el-Kâşî ve Kutbüddîn-i Şîrâzî mektebinin takipçilerinden riyâziye, hey'et, hendese ve mantık tahsil etmiştir. Sultan Hüseyin Baykara ve veziri Ali Şîr Nevâî'nin himayesinde Herat'ta müderrislik yapmış, Semerkant Rasathanesi'nin teorik mirasını sonraki yüzyıllara taşıyan ana köprü olmuştur.

Bircendî'nin ilim tarihindeki en büyük anıtı, Uluğ Bey ve ekibinin hazırladığı meşhur Zîc-i Cedîd-i Sultânî üzerine kaleme aldığı muhalled şerhtir. Bu şerhte Bircendî, sadece cetvelleri izah etmekle kalmamış; her bir trigonometrik hesabın arkasında yatan هندسî (geometrik) ispatları adım adım ortaya koymuştur.

Eserde 1018 sabit yıldızın göksel enlem ve boylam koordinatları, ekinoksların kayması (presesyon - hareket-i ikbâl ve idbâr) hesabı ve yıldızların parlaklık kadirleri Semerkant gözlem kayıtlarıyla teyit edilmiştir. Bircendî'nin şerhi, Osmanlı medreselerinde ve Bâbürlü Hindistanı'nda asırlarca astronomi eğitiminin temel ders kitabı olmuştur.

Bircendî'nin astronomi felsefesine yaptığı en çarpıcı katkı, yeryüzünün kendi ekseni etrafında dönme (hareket-i vaz'iyye) ihtimaline getirdiği analizdir. Tûsî ve Ali Kuşçu'nun başlattığı bu tartışmayı devralan Bircendî, 'Yeryüzü dönüyor olsaydı yüksekten bırakılan bir taş geriye düşerdi' şeklindeki Aristotelesçi iddiayı incelemiştir.

Bircendî, hareket eden bir cisimden bırakılan nesnenin hava katmanıyla birlikte aynı yönde taşınabileceğini belirterek (kuvve-i müstefâde / erken eylemsizlik ilkesi), salt gözlem ve fiziksel hislerle yeryüzünün hareketsizliğinin kesin olarak ispatlanamayacağını savunmuştur. Bu akıl yürütme, modern fiziğin eylemsizlik yasasının kavramsal öncüsüdür.

Batlamyus'un yer-merkezli sistemindeki eksantrik ve episikl düğümlerini çözmek için Nasîrüddîn-i Tûsî tarafından geliştirilen 'Tûsî Çifti' teoremine Bircendî en berrak geometrik açıklamaları getirmiştir.

Büyük bir dairenin içinde dönen yarıçapı yarısı kadar küçük bir dairenin, büyük dairenin çapı üzerinde kusursuz bir doğrusal salınım ürettiğini kanıtlamıştır. Bu mekanik, gezegenlerin gökyüzündeki ileri-geri (ric'at) hareketlerini ve enlem sapmalarını felsefi ilkelerden ödün vermeden açıklayan zarif bir hendese modelidir.

Bircendî'nin Nasîrüddîn-i Tûsî'nin et-Tezkire fî İlmi'l-Hey'e adlı eserine yazdığı şerh, İslâm teorik astronomisinin zirve metinlerindendir. Bircendî burada feleklerin katı ve şeffaf kristal küreler (ecrâm-ı basîta) olup olmadığını, feleklerin merkezleriyle yeryüzünün merkezi arasındaki mesafeleri incelemiştir.

Gezegenlerin apogee (evc) ve perigee (hazîz) noktalarını, güneşin yıllık görünür hareketini ve tutulma konilerini trigonometrik modellerle resmetmiştir. Eser, gök mekaniğini hendeseyle harmanlayan tam bir kozmolojik sistemdir.

Bircendî sadece teorik hesaplarla yetinmemiş, gözlem aletlerinin imalatı ve kullanımı üzerine de müstakil eserler vermiştir. Risâle fî Âlâti'r-Rasadiyye ve usturlap risalelerinde gözlem aletlerinin hendesî esaslarını şerh etmiştir.

Usturlabın timpan ve örümcek (ankebût) ağının stereografik izdüşüm kaidelerini, rubu'l-mukyantara (mukantarat kadranı) ile namaz vakitlerinin, kıble açısının ve güneş irtifaının dakik olarak nasıl ölçüleceğini detaylı cetvellerle anlatmıştır.

Bircendî'nin Risâle fi'l-Eb'âd ve'l-Ecrâm adlı çalışması, gök cisimlerinin yeryüzüne olan uzaklıklarını ve hacimsel büyüklüklerini trigonometrik paralaks yöntemleriyle hesaplayan bir astrofizik klasiğidir.

Ay'ın Dünya'ya olan minimum ve maksimum mesafesini, Güneş'in çapının Dünya'nın kaç katı olduğunu ve Satürn feleğinin sınırlarını Öklid hendesesinin benzer üçgenler teoremiyle hesaplamıştır. Bu ölçümler, teleskop öncesi çağın ulaşabildiği en yüksek riyâzî hassasiyeti temsil eder.

Bircendî, Orta Asya ve İran coğrafyasında kullanılan karmaşık takvim sistemlerini mukayeseli olarak incelemiştir. Zîc şerhinde Hicrî-Kamerî, Yezdicerd, Seleukos (Rûmî), Celâlî ve On İki Hayvanlı Türk-Çin takvimlerinin dönüşüm algoritmalarını vermiştir.

Artık yılların tespiti, bahar ekinoksunun (Nevruz-ı Sultânî) tam dakikasının hesabı ve hilalin rüyet (görünme) kriterlerini astronomik tablolara bağlamıştır. Zamanın döngüsel ve çizgisel boyutlarını matematiksel olarak mezcetmiştir.

Bircendî, Kādîzâde-i Rûmî'nin Şerhu Eşkâli't-Te'sîs'ine yazdığı hâşiyede hendesenin mantıkî temellerini irdelemiştir. Öklid'in beşinci postulatı (paralellik aksiyomu) üzerindeki tartışmalara temas etmiş, sayılar teorisini (ilmü'l-adad) hendesî çizgilerle tefsir etmiştir.

Ona göre hendese, kâinatın zâhirî nizamını kavrama vasıtasıyken; sayılar, eşyanın bâtınî hakikatini ifşa eden ilahî mizanlardır. İslâm sanatındaki kündekâri ve mukarnas mimarisi bu hendesî prensiplerden beslenmiştir.

Nizâmüddîn el-Bircendî'nin eserleri, 16. yüzyıldan itibaren Osmanlı başkenti İstanbul'a ve Bâbürlüler devrinde Delhi ve Agra saraylarına intikal etmiştir. Takiyyüddîn er-Râsıd, İstanbul Rasathanesi'ni kurarken Bircendî'nin Zîc şerhini başucu kaynağı yapmıştır.

Eserleri Latinceye ve Sanskritçeye tercüme edilmiş; özellikle 17. yüzyılda Hindistan'da Caypur ve Delhi rasathanelerini kuran Mihrace II. Sevâî Cay Singh, Bircendî'nin metinlerini Sanskritçeye çevirterek Hint astronomisini ihya etmiştir. Bircendî, İslâm astronomisinin altın çağını modern çağın eşiğine ulaştıran büyük bir âlimdir.