Nizâmî-i Gencevî: Mahzenü'l-Esrâr, Kâinat Tasavvuru ve İrfânî Mesnevî Külliyâtı

Cemâleddîn Ebû Muhammed İlyâs b. Yûsuf b. Zekî el-Müeyyed, edebiyat ve irfan tarihinde 'Nizâmî-i Gencevî' (535-605 / 1141-1209) unvanıyla bilinen, Doğu İslâm mesnevî edebiyatının en büyük kurucu mimarıdır. Bugün Âzerbaycan sınırlarında bulunan kadim Gence şehrinde doğmuş ve ömrünün tamamını sarayların lüksünden uzakta, kendi zühd hücresinde tefekküre dalarak bu şehirde geçirmiştir. Devrinin bütün zâhirî ve bâtınî ilimlerini; Kur'an, tefsir, hadis, fıkıh, Arap ve Fars edebiyatı, felsefe, astronomi, tıp, simya ve tasavvufu derinlemesine tahsil etmiştir. Selçuklu atabeglerinin ve hükümdarların hediyelerine ve saray şairliği davetlerine iltifat etmemiş, şairliği dünyevî menfaat için değil, ilâhî hakikatleri beşeriyete tebliğ etmek için mukaddes bir emanet saymıştır.

Nizâmî'nin meşhur beş mesnevîsinden (Hamse / Penc Genc) ilki olan 'Mahzenü'l-Esrâr' (Sırlar Hazinesi / Mahzeni), yaklaşık 570 (1174) yılında kaleme alınmış, 2260 beyitten müteşekkil didaktik ve irfânî bir şaheserdir. Senâî-i Gaznevî'nin 'Hadîkatü'l-Hakîka'sından ilham alan ancak onu sanat, felsefî derinlik ve metafor zenginliği bakımından çok aşan bu eser; yirmi ana 'Makāle' (nazari bahis) ve her makāleyi taçlandıran yirmi 'Temsilî Hikâye'den oluşur. Nizâmî bu eserinde kâinatın hilkatinden insanın nefs mücadelesine, padişahların adalet mükellefiyetinden ölüm ve haşir hakikatine kadar varoluşun bütün sırlarını aralar.

Mahzenü'l-Esrâr'ın mukaddimesinde Nizâmî, eserin ilhamını geceleri girdiği kırk günlük halvet (çile) tecrübelerinden aldığını anlatır. 'Halvet-i Evvel' ve 'Halvet-i Sânî' fasıllarında, şairin kendi aklı ve kalbiyle yaptığı derûnî mükâlemeler yer alır. Şair, beden zindanından sıyrılarak kalbini arşın fevkine yükseltir; orada 'Hâtif-i Gayb'dan aldığı nûrânî hitapları manzum incilere dönüştürür. Kalp aynasını dünyevî paslardan arındırmayan bir kimsenin gayb âleminin nurlarını aksettiremeyeceğini vurgulayan Nizâmî, şiiri bir sülûk ve keşif vasıtası olarak temellendirir.

Eserin girişindeki tevhîd ve na't bölümlerinde Nizâmî, tasavvufî kozmolojinin en derin remizlerini işler. Âlemin 'Kün' (Ol) emriyle yokluk karanlığından varlık aydınlığına çıktığını, varlığın ilk tohumunun ve gayesinin Nûr-ı Muhammedî (Hakîkat-i Muhammediyye) olduğunu terennüm eder. Hz. Peygamber'in Mi'rac mucizesini anlatırken, göklerin dokuz tabakasını, Burak'ın süratini ve Sidretü'l-Müntehâ'nın ötelerini Meşşâî felekiyyât ile nûr metafiziğini birleştirerek eşsiz bir şiirsel dille tasvir eder. Ona göre kâinat, Hazreti Ahmed'in nûrunun bir tecellî aynasıdır.

Mahzenü'l-Esrâr'ın birinci makālesinde ve en meşhur hikâyesinde Nizâmî, Sasani Hükümdarı Nuşirevan ile vezirinin virânede baykuşların ötüşünü dinleme kıssasını nakleder. İki baykuşun kız alıp verirken mehir olarak 'harap edilmiş köyler' talep ettiğini işiten Nuşirevan, zulmün memleketi nasıl viraneye çevirdiğini anlar ve adalete döner. Nizâmî bu hikâye vasıtasıyla devrin hükümdarlarına seslenir: Mülkün bekāsı küfürle mümkün olsa da zulümle asla kaim olamaz. Hükümdar, halkın çobanıdır; kurda merhamet edip koyunu helak eden sultan, Allah katında hesabını veremez.

Dördüncü ve beşinci makalelerde insanın yaratılışı, beden ülkesinin idaresi ve nefs-i emmârenin hileleri ele alınır. İnsanın dört zıt unsurdan (ateş, hava, su, toprak) yaratılmış kırılgan bir saray olduğunu, fakat içinde ilâhî ruhun nefhasını taşıdığını hatırlatır. Şehvet, gazap ve hırs canavarlarını aklın ve şeriatın dizginiyle terbiye etmeyen insanın hayvandan daha aşağı bir dereceye düşeceğini belirtir. İnsanın asıl vatanı bu fani toprak değil, melekût ve ceberût âlemleridir; gurbette olan ruh, vatan-ı aslîsine dönmek için zikir ve tefekkür kanatlarını açmalıdır.

Nizâmî, dünyanın aldatıcı cazibesini ve zamanın acımasız akışını çarpıcı teşbihlerle anlatır. Dünya, gelin süsü takınmış fakat ardında binlerce güveyi zehirlemiş yaşlı bir caddedir. Hz. Süleyman'ın (a.s.) bir gün seyahat ederken toprağa buğday eken ak sakallı bir ihtiyara rastlaması ve ihtiyarın 'Ben ekmesem de başkaları ekti ben yedim, ben ekeyim başkaları yesin' diyerek amel ve tevekkül dersi vermesi gibi hikâyelerle, dünyada baki kalan tek şeyin hayır ve hasenat olduğunu vazeder.

Mahzenü'l-Esrâr'ın en özgün taraflarından biri, 'Kelâm'ın (Sözün) varlık hiyerarşisindeki yerini inceleyen makaleleridir. Nizâmî'ye göre söz, varlıktan öncedir; zira Allah âlemi 'Kün' (Ol) sözüyle halk etmiştir. Söz, peygamberlikten sonra beşere bahşedilen en yüksek rütbedir. Şair, boş laf eden bir meddah değil, peygamberlerin vârisi olan bir hikmet tabibidir. Yalan söyleyen, hükümdarları dalkavukça öven şairler sözün iffetini kirletmiştir. Nizâmî kendi divanını ve mesnevîlerini ancak ilâhî aşkın ve ahlâkî hakikatin tercümanı kıldığı için ebediyete namzet görmüştür.

Mahzenü'l-Esrâr'ın yazılışıyla birlikte İslâm edebiyatında 'Hamse' (beş mesnevî yazma) geleneği başlamıştır. Nizâmî'nin bu eserini takip eden 'Hüsrev ü Şîrîn', 'Leylâ vü Mecnûn', 'Heft Peyker' ve 'İskendernâme', aşk, adalet ve hikmetin ebedî destanları olmuştur. Hüsrev-i Dihlevî, Abdurrahman Câmî, Ali Şîr Nevâî, Fuzûlî ve Şeyhî gibi Doğu ve Osmanlı edebiyatının en büyük zirveleri, Nizâmî'nin Mahzenü'l-Esrâr'ına 'Matlaü'l-Envâr', 'Tuhfetü'l-Ahrâr' ve 'Hayretü'l-Ebrâr' gibi nazireler yazarak onun açtığı irfânî çığırı asırlarca yaşatmışlardır.

Nizâmî-i Gencevî, Mahzenü'l-Esrâr ile insanlığa zamanları aşan bir hikmet aynası bırakmıştır. Eserde vazettiği ahlâk felsefesi; güç sahiplerine adaleti, zenginlere infakı, âlimlere tevazuyu, âşıklara sebatı ve bütün insanlığa nefsi bilmeyi öğütler. Goethe'nin 'Doğu-Batı Divanı'nda hayranlıkla andığı, UNESCO tarafından doğum yıldönümleri küresel çapta kutlanan Nizâmî, şiirin kanatlarıyla felsefenin en sarp zirvelerine uçan, Doğu'nun yetiştirdiği en büyük bilgelik abidelerinden biridir.