Niyâzî-i Mısrî: Mevâidü'l-İrfân ve İlahî Aşk Dîvânı Külliyâtı

Osmanlı tasavvuf tarihinin 17. yüzyıldaki en coşkulu, tesirli ve çilekeş kutuplarından biri olan Niyâzî-i Mısrî (Mehmed b. Alî, 1027-1105 / 1618-1694), Malatya'nın Soğanlık köyünde dünyaya gelmiştir. Babası Nakşibendî şeyhi Soğancızâde Ali Efendi'dir. Genç yaşta zâhirî ilimleri ikmal ettikten sonra derûnî bir aşkla yollara düşmüş, Diyarbakır, Mardin, Bağdat ve nihayet Kahire'ye giderek Ezher Medresesi'nde tahsil görmüş ve Câmiu'l-Ezher civarındaki Kâdirî şeyhlerine intisap etmiştir. Kahire'de geçirdiği yıllar sebebiyle 'Mısrî' nisbesiyle şöhret bulmuştur.

Mısır'dan Anadolu'ya dönen Niyâzî, Elmalı'da Halvetiyye-Sinâniyye pîri Ümmî Sinan'ın dergâhına sığınmış, dokuz yıl boyunca odun taşımış, nefsini zillet ve tecerrüd potasında eriterek hilafet hırkasını giymiştir. Uşak ve Edirne'de irşad vazifesi ifa ettikten sonra Bursa'ya yerleşmiş ve Ulu Cami civarında kendi adıyla anılan dergâhını kurmuştur. Ancak tavizsiz hakikatperestliği, devrin mutaassıp zâhir uleması (Kadızâdeliler) ve bazı saray erkânı ile ters düşmesine sebep olmuş; Rodos ve iki defa Limni Adası'na sürgüne gönderilmiştir. Son sürgün yeri olan Limni Adası'nda tecrit altında iken 1105 (1694) yılında dâr-ı bekâya irtihal etmiş ve oraya defnedilmiştir.

Niyâzî-i Mısrî'nin Arapça kaleme aldığı en mühim tasavvufî ve metafizik şaheseri 'Mevâidü'l-İrfân'dır (İrfan Sofraları). 71 ayrı 'Mâide'den (Sofra/Ziyafet) müteşekkil olan bu eser, Mısrî'nin Limni sürgününde iken ilahî ilhamla kaleme aldığı, vahdet-i vücûdun en mahrem sırlarını ifşa eden bir hakikatler mecmuasıdır. Mısrî, eserine niçin bu adı verdiğini mukaddimede şöyle beyan eder: Cenâb-ı Hak, mânevî açlık çeken hakikat taliplerine Hz. İsâ'nın gökten inen mâidesi misali, bu kitapta gayb âleminden ilahî marifet taamları ikram etmiştir.

Mevâidü'l-İrfân; tefsir, hadis, esmâ-i hüsnâ, hurûf ilmi, seyrüsülûk makamları, velâyet ve nübüvvet sırları, Ehl-i Beyt muhabbeti ve kıyamet ahvali üzerine bina edilmiştir. Eserin her bir mâidesi, sâlikin kalbini kesret zulmetinden kurtarıp vahdet nûruna ulaştıran şifalı bir iksirdir. Bilahare Bursalı Mehmed Tâhir ve İsmail Fenni Ertuğrul gibi zevat tarafından tercüme ve şerhedilen eser, tasavvuf ehlinin başucu rehberi olmuştur.

Mısrî'nin Türk tasavvuf edebiyatındaki yeri, Yunus Emre'den sonra halkın ve dervişlerin kalbine en çok tesir eden şair olmasıyla perçinlenmiştir. 'Dîvân-ı İlâhiyyât'ı, tekkelerde asırlarca zikir esnasında bestelenerek okunmuş, ilahî aşkın en lirik terennümü haline gelmiştir. Onun meşhur: 'Derman arardım derdime derdim bana derman imiş / Bürhân sorardım aslıma aslım bana bürhân imiş / Sağı solu gözler idim dost yüzünü görsem deyu / Ben taşrada arar idim ol cân içinde cân imiş' kıtası, İslâm irfânının özünü dört mısrada özetleyen erişilmez bir şaheserdir.

Dîvân'da hece ve aruz vezniyle yazılmış yüzlerce şiir, şeriatın zâhirinden hakikatin bâtınına uzanan bir seyrüsülûk haritasıdır. Mısrî, şiirlerinde hem aşkın cezbesini hem vahdetin felsefesini öyle bir sadelik ve kudretle meczeder ki, avam ondan vecd ve gözyaşı, havass ise en derin felsefî tecellîleri devşirir.

Niyâzî-i Mısrî, hayatı boyunca zâhirî şeriat ahkâmına zerre kadar taviz vermeksizin sımsıkı sarılmış bir pîrdir. Onun zâhir ulemasıyla mücadelesi şeriatın nasslarına karşı değil; dinde şekilciliğe saplanıp ibadetlerin ruhunu öldüren, semâ ve zikri inkâr eden mutaassıp Kadızâdeli zihniyetine karşıdır.

Mevâidü'l-İrfân'da şeriat ile hakikat arasındaki münasebeti şöyle izah eder: Şeriat cevizin yeşil dış kabuğudur; tarikat onun sert iç kabuğudur; marifet cevizin zarı, hakikat ise cevizin özüdür. Özü isteyen kabuğu korumak mecburiyetindedir. Kabuksuz öz çürür; ancak öze ulaşamayıp sadece kabukla meşgul olan da lezzetten mahrum kalır. Namazın, orucun ve haccın her bir rüknünün derûnî ve batınî bir hakikati vardır; hakiki mümin hem zahiri ifa eden hem bâtını idrak edendir.

Mısrî irfânının zirve noktalarından biri Hakîkat-i Muhammediyye doktrinidir. Ona göre Hz. Peygamber (s.a.v.), kâinat ağacının çekirdeği ve meyvesidir. İlk tecellî eden Nûr O'dur. Bütün mahlûkat O'nun nûrunun tafsilinden ibarettir. Mısrî meşhur bir beytinde: 'Zât-ı Hak'ta mahv olup zâtım meğer kim oluben / Mazhar-ı zât-ı ezel Nûr-ı Muhammed'dir gelen' diyerek bu hakikati terennüm eder.

Nübüvvet zâhirî risaleti, velâyet ise o risaletin bâtınî ve ebedî devamını temsil eder. Velî, Resûlullah'ın bâtınına vâris olan kimsedir. Mısrî, seyrüsülûkte fenâfi'r-resûl makamına ulaşamayan bir sâlikin fenâfillâh makamına asla erişemeyeceğini, zira vuslat kapısının anahtarının yalnızca Fahr-i Kâinât Efendimiz olduğunu ısrarla vurgular.

Niyâzî-i Mısrî tasavvufunun en mümeyyiz vasıflarından biri de derin ve coşkulu Ehl-i Beyt muhabbetidir. Hz. Ali, Hz. Fâtıma, Hz. Hasan ve Hz. Hüseyin efendilerimize duyduğu aşk, onun hem şiirlerinde hem Mevâidü'l-İrfân'ında fışkıran bir pınar gibidir. Mısrî, Ehl-i Beyt muhabbetini imanın ve velâyetin sıhhat şartı kabul eder.

Limni sürgününe gönderilmesinin mühim bir sebebi de, devrinin Yezid zihniyetli bazı taassup ehlinin Kerbelâ faciasını hafife almasına ve Ehl-i Beyt sevgisini Şiilik zanneden gafillere karşı minberlerden ve meydanlardan tavizsiz bir şekilde Ehl-i Beyt'in hukukunu savunmuş olmasıdır. O, 'Âl-i Abâ'nın nûrunu Arş'ın kandilleri olarak görmüş ve onların rızasını Cenâb-ı Hakk'ın rızası olarak tavsif etmiştir.

Mevâidü'l-İrfân'ın birçok sofrasında Niyâzî-i Mısrî, İslâm havas ve irfan geleneğindeki 'İlm-i Hurûf' ve 'Nokta' metafiziğini fevkalade derin tefsirlerle şerheder. 'Bâ' harfinin altındaki nokta, Hz. Ali'ye nisbet edilen 'İlim bir nokta idi, cahiller onu çoğalttı' fehvasınca varlığın ilk taayyününü ve vahdet sırrını temsil eder.

Mısrî, Kur'ân-ı Kerîm'deki hurûf-ı mukattaa (Elif-Lâm-Mîm, Yâ-Sîn, Hâ-Mîm vb.) harflerinin, Allah ile Resûlü arasındaki gaybî şifreler olduğunu ve bu şifrelerin anahtarlarının ancak nefsini sıfırlamış kâmil ariflere ilham yoluyla açılabileceğini izah eder. Harfler birer kuru işaret değil; melekût âlemindeki ruhanî kuvvetlerin, kozmik titreşimlerin ve ilahî esmânın mülk âlemindeki tecellî libaslarıdır.

Halvetiyye tarikatının usûlü üzere Niyâzî-i Mısrî, insanın tekâmülünü yedi nefis mertebesi ve bu mertebelere tekabül eden yedi ilahî esmâ (Esmâ-i Seb'a) zikri üzerinden tanzim eder: 1. Nefs-i Emmâre -> 'Lâ ilâhe illallâh' zikri (Zulmetten kurtuluş). 2. Nefs-i Levvâme -> 'Allâh' zikri (Nedamet ve uyanış). 3. Nefs-i Mülhime -> 'Hû' zikri (İlham ve kalbî inşirah). 4. Nefs-i Mutmainne -> 'Hak' zikri (Sekîne ve itminan). 5. Nefs-i Râziye -> 'Hayy' zikri (Kader ve kazaya rıza). 6. Nefs-i Merdiyye -> 'Kayyûm' zikri (Hakk'ın kuldan razı olması). 7. Nefs-i Kâmile / Sâfiye -> 'Kahhâr' zikri (Benliğin mutlak fenâsı ve bekâbillâh).

Mısrî'ye göre bu yedi merhale aşılmadan insan 'hayvân-ı nâtık' olmaktan kurtulup 'insân-ı hakîkî' olamaz. Her mertebenin kendine mahsus rüyaları, nurları, imtihanları ve tuzakları vardır; sâlik kâmil bir mürşidin terbiyesi olmaksızın bu vartaları aşamaz.

17. yüzyıl Osmanlı cemiyeti, Kadızâdeliler ile Sivâsîler (tekke ehli) arasındaki şiddetli fikrî ve siyasî kavgalarla sarsılmıştır. Kadızâdeliler; semâ, devran, musıkî, türbe ziyareti, tütün ve kahveyi bid'at ve küfür sayarak tekkeleri basmak ve dervişleri cezalandırmak istemişlerdir. Niyâzî-i Mısrî, bu mutaassıp dalgaya karşı kalemiyle, kelâmıyla ve cesaretiyle tek başına bir kale gibi durmuştur.

Padişah IV. Mehmed ve Sadrazam Fazıl Ahmed Paşa'nın huzurunda pervasızca hakkı haykırmış; zikrin, vecdin ve muhabbetin İslâm'ın ruhu olduğunu, şekilciliğe hapsolmuş yobazlığın ise dini içeriden çürüttüğünü beyan etmiştir. Bu tavizsiz duruşu sebebiyle defalarca sürgüne gönderilmiş, iftiralara uğramış; lakin hiçbir dünyevî tehdit karşısında eğilmemiştir.

Kutbü'l-Ârifîn Niyâzî-i Mısrî, Anadolu ve Balkan irfan coğrafyasının yetiştirdiği en büyük aşk, vecd ve tefekkür pîrlerinden biridir. O, zindanda ve sürgünde bile kalbindeki ilahî meclisi kaybetmeyen, zincirler altında Mevâidü'l-İrfân gibi şaheserler telif eden bir hakikat kahramanıdır.

Onun Dîvân'ı, asırlardır tekkelerde, evlerde ve meclislerde dervişlerin yolunu aydınlatmakta; 'Derman arardım derdime derdim bana derman imiş' hikmetiyle her nefeste insanı kendi içindeki Hakk'ı aramaya davet etmektedir. Niyâzî-i Mısrî'nin mirası, zâhir şeriat ile bâtın hakikatin, ilim ile aşkın, çile ile vuslatın mükemmel bir imtizacı olarak İslâm irfan katedralinde ebediyen parıldayacaktır.