Niyâzî-i Mısrî: Dîvân-ı İlâhiyyât, Mevâidü'l-İrfân ve Vahdet Sırları Külliyâtı

Mehmet Şemseddîn Niyâzî-i Mısrî (1027-1105 / 1618-1694), Malatya'nın Soğancılar mahallesinde doğmuş; Osmanlı tasavvuf tarihinin en cezbeli, en ödünsüz ve en lirik Vahdet-i Vücûd şair-pîridir. İlk tahsilini memleketinde yaptıktan sonra Diyarbakır, Mardin ve Bağdat medreselerinde zâhirî ilimleri ikmâl etmiş; rüyasında aldığı bir işaretle Mısır'a giderek Ezher Medresesi'nde üç yıl tahsil görmüştür. Kahire'de Kâdirî Şeyhi Abdürrahîm-i Mısrî'ye intisap etmiş, 'Mısrî' nisbesini buradan almıştır. Ancak sülûkunun nihai kemâlini İstanbul'da Halvetiyye-Sivâsiyye şeyhi Sinan Ümmî'ye mürid olarak tamamlamış ve Elmalı'da hilafet hırkasını giymiştir.

Niyâzî-i Mısrî, Uşak ve Edirne'de irşad vazifesi yaptıktan sonra Bursa'ya yerleşmiş ve Ulu Cami yakınlarındaki dergâhında Halvetiyye'nin 'Mısriyye' kolunu kurmuştur. Bursa halkı ve devlet ricali onun meclislerine akın etmiş, coşkulu zikir halkaları ve cezbe yüklü sohbetleri payitahtta büyük yankı uyandırmıştır. Mısrî, şeriatın zâhirine harfiyen riayet ederken bâtınî tevhîdin inceliklerini fütursuzca terennüm etmiş; bu sebeple Kadızâdeliler taassubunun hedefi haline gelmiştir.

Niyâzî-i Mısrî Dîvânı, Yûnus Emre mektebinin 17. yüzyıldaki en muhteşem devamıdır. Hem aruz hem de hece vezniyle yazılan ilahileri, Osmanlı tekkelerinde asırlarca en çok bestelenen ve zikredilen metinler olmuştur. 'Dermân arardım derdime', 'Niyâzî'nin dilinden dost ilahisi okunur', 'Ey garip bülbül diyârın kandedir' gibi nefesler; insanın gurbet duygusunu, nefs mücadelesini ve fenâfillâh sırrını eşsiz bir musiki ve lisan lezzetiyle kalplere nakşetmiştir.

Mısrî'nin Arapça mensur şaheseri olan 'Mevâidü'l-İrfân' (İrfân Sofraları), onun bâtınî şuhûdlarının, Kur'an âyetlerine getirdiği işârî tefsirlerin ve kozmolojik sırların mecmuasıdır. Eserde 71 sofra (mâide) halinde varlığın mertebeleri, harflerin esrârı, insan-ı kâmil hakikati, peygamberlerin ruhanî makamları ve kıyamet alametleri tahlil edilir. Mısrî bu eserde İbnü'l-Arabî ve Sadreddîn Konevî çizgisini doğrudan tecrübî keşifle yeniden üretmiştir.

Niyâzî-i Mısrî, şathiyye (cezbe anında zâhiren şeriata muarız gibi görünen bâtınî sözler) vadisinde derin şerhler yazmıştır. Yûnus Emre'nin meşhur 'Çıktım erik dalına anda yedim üzümü' şathiyesini şerhederken; erik dalını zâhirî şeriat, üzümü tarikat meyvesi, ceviz ağacını ise hakikat ve marifet olarak tefsir etmiştir. Mısrî'ye göre avam sadece kabukla (erik) yetinir; havâss öze (ceviz) ulaşır. Kendi şathiyeleri de zahir ulemasının anlamakta aciz kaldığı tevhîd nurlarıyla doludur.

Mısrî, Hurûfîlik gibi bâtıl fırkalardan tamamen uzak durarak Ehl-i Sünnet tasavvufundaki meşru 'İlm-i Hurûf' ve Cifr sırlarını derinlemesine işlemiştir. Ona göre Kur'an harfleri kâinatın yapı taşlarıdır. 'Bismillâh'ın 'Bâ' harfi altındaki noktadan bütün kâinat zuhur etmiştir. İnsan yüzündeki hatlar, 28 harfin ve Esmâ-i Hüsnâ'nın yeryüzündeki mushafıdır. Mısrî bu remizleri şiirlerinde sıklıkla kullanarak tevhîdin harfî tecellîlerini göstermiştir.

17. yüzyıl Osmanlı coğrafyasında Kadızâdeli zihniyet tekkeleri kapatmak, semâ ve devrânı yasaklamak isterken Niyâzî-i Mısrî onların karşısında bir kale gibi durmuştur. Dönemin sadrazamları Köprülüzâde Fâzıl Ahmed Paşa ve Merzifonlu Kara Mustafa Paşa'nın haksız tasarruflarını, ordu sefere çıkarken yapılan liyakatsizlikleri ve ulemanın dünya düşkünlüğünü açıkça tenkit etmiştir. Padişah IV. Mehmed ve II. Ahmed devirlerinde sözünü sakınmamış; haktan zerre taviz vermemiştir.

Cesur çıkışları ve cezbeli tevhîd beyanları sebebiyle Niyâzî-i Mısrî defalarca sürgüne gönderilmiştir. Önce Rodos adasına (9 ay), ardından Ege'nin mahrumiyet adası Limni'ye nefyedilmiştir. Limni Kalesi zindanlarında zincire vurulmuş, tecritte tutulmuş; fakat o bu zindanları 'halvetgâh' bilmiştir. Limni'de iken yazdığı eserler ve mektuplar, bir dervişin en ağır çileler altında dahi nasıl Cenâb-ı Hakk'a şükür ve rıza makamında kalabileceğinin destanıdır.

Halvetiyye yolunun temelini teşkil eden 'Etvâr-ı Seb'a' (nefsin yedi mertebesi: Emmâre, Levvâme, Mülhime, Mutmainne, Râziye, Marziyye, Kâmile), Niyâzî-i Mısrî'nin mektebinde yedi Esmâ zikriyle tanzim edilmiştir: Lâ ilâhe illallâh, Allâh, Hû, Hak, Hayy, Kayyûm ve Kahhâr. Mısrî'ye göre her nefis mertebesinin ayrı bir rengi, ayrı bir rüyası ve ayrı bir tecellîsi vardır; sâlik mürşid-i kâmil nezaretinde bu basamakları aşmadıkça hakiki insan olamaz.

Niyâzî-i Mısrî, 1694 yılında ikinci kez sürüldüğü Limni adasında Hakk'a yürümüş ve ada kalesinin avlusuna defnedilmiştir. Türbesi asırlarca denizcilerin ve âşıkların ziyaretgâhı olmuştur. Arkasında bıraktığı Dîvân, Mevâidü'l-İrfân, Risâle-i Tevhîd ve onlarca risale; Türkçenin sadece bir fıkıh yahut siyaset dili değil, en derin metafizik ve ilâhî aşk dili olduğunu bütün cihana kanıtlamıştır.