Nasîrüddîn-i Tûsî: Evsâfü'l-Eşrâf ve Seyrüsülûk Menâzili Külliyâtı

İslâm düşünce, matematik, astronomi ve felsefe tarihinin zirve şahsiyetlerinden biri olan Hâce Nasîrüddîn-i Tûsî (597-672 / 1201-1274), Horasan'ın ilim beşiği Tûs şehrinde dünyaya gelmiştir. Aklî ve naklî ilimlerde, bilhassa riyâziyât, hey'et (astronomi), mantık ve Meşşâî felsefede devrinin tartışmasız en büyük otoritelerinden biri kabul edilen Tûsî; İbn Sînâ'nın 'el-İşârât ve't-Tenbîhât' adlı şaheserini Fahreddîn er-Râzî'nin tenkitlerine karşı muazzam bir şerhle müdafaa etmiştir.

Fakat Tûsî'nin ilim hayatı sadece kuru zihnî muhakemeler ve geometrik hesaplarla sınırlı kalmamıştır. Hayatının olgunluk devresinde, aklın nihai sınırlarına ulaştığında mârifetullahın ve hakikatin ancak kalbî tecrübe, tasfiye ve tasavvufî seyrüsülûk ile bilfiil idrak edilebileceğini kavramıştır. Moğol istilası sonrasında kurduğu meşhur Merâga Rasathanesi'nde göklerin nizamını tetkik ederken; kaleme aldığı 'Evsâfü'l-Eşrâf' adlı eseriyle de insanın derûnî semâsındaki manevi burçları ve ruhun Hakk'a seyrini eşsiz bir felsefî-tasavvufî üslupla teşrih etmiştir.

Nasîrüddîn-i Tûsî'nin Farsça kaleme aldığı tasavvuf şaheseri 'Evsâfü'l-Eşrâf' (Seçkinlerin Vasıfları), İlhanlı Devleti'nin meşhur veziri, âlim ve mutasavvıf Sâhib-Dîvân Şemseddîn Muhammed Cüveynî'nin talebi üzerine telif edilmiştir. Tûsî, bu eserinde Hâce Abdullah-ı Ensârî'nin 'Menâzilü's-Sâirîn'i ile Ebû Bekir el-Kelâbâzî ve Kuşeyrî gibi erken dönem tasavvuf klasiklerinin mirasını, felsefî bir zihin disiplini ve mantıkî tertiple yeniden inşa etmiştir.

Eser, sâlikin Hak yolculuğundaki menzillerini rastgele duygusal intibalar olarak değil; nefs, akıl ve ruh arasındaki nedensellik ve kemâlât basamakları halinde sistemleştirir. Tûsî'nin metodolojisi, Meşşâî mantığın keskinliği ile tasavvufî keşfin sıcaklığını mezceder. Eser altı ana bâb (kapı) altında tertip edilmiş olup, her bâb kendi içinde sâlikin katettiği mertebelere göre tasnif edilmiştir.

Evsâfü'l-Eşrâf'ın birinci bâbı, manevi seyahate çıkacak bir sâlikin muhtaç olduğu ilk hazırlık adımlarını tetkik eder. Tûsî'ye göre sülûkün ilk şartı 'İman'dır; ancak bu iman taklidî bir kabulleniş değil, tahkikî ve zevkî bir marifet tohumu olmalıdır. İmandan sonra 'Sebât' gelir; zira sebatsız irade, ilk çetin imtihanda geri döner.

Üçüncü adım 'Niyet'tir; niyet amelin ruhudur ve sâlik niyetini dünyevî veya uhrevî her türlü menfaat beklentisinden arındırmalıdır. Dördüncü adım 'İhlâs'tır; ihlâs, ameli sadece ve sadece Allah rızası için işlemektir. Beşinci adım 'İnâbe' (Hakk'a yöneliş) ve altıncı adım 'Basiret'tir. Basiret, kalbin basarından (gözünden) gaflet perdelerinin kalkması ve gayb nurlarının sâlikin iç dünyasında parlamaya başlamasıdır. Bu temeller atılmadan girişilen tasavvufî amel, kum üstüne bina yapmaya benzer.

Eserin ikinci bâbı, sâlikin önündeki engelleri (manevî mânileri) kaldırma usullerine hasredilmiştir. İlk aşama 'Tevbe'dir; Tûsî tevbeyi sadece günahları terk etmek olarak görmez, Hakk'tan gafil geçen her ânı bir kusur bilip Hakk'a ilticâ etmek olarak tarif eder. İkinci adım 'Zühd'dür; zühd kalben dünyadan soğumak, fâni zevklerin esaretinden hürriyete kavuşmaktır.

Üçüncü adım 'Fakr'dır; yani kulun zâtî olarak Allah'a olan mutlak muhtaçlığını kavramasıdır. Dördüncü adım 'Riyâzet'tir; nefsin şehvet ve gazap kuvvetlerini meşru hadler dahiline çekip terbiye etmektir. Beşinci adım 'Muhasebe' ve altıncı adım 'Murakabe'dir. Sâlik her nefeste kendini hesaba çekmeli ve kalbini ilahî huzurun murakabesi altında tutmalıdır. Tûsî'ye göre bu engeller aşılmadıkça kalpte seyrüsülûk nurları tecelli edemez.

Üçüncü bâbda Tûsî, sâlikin seyr esnasında büründüğü ruhî hâlleri ve kalbî amelleri tahlil eder. 'Sabır', musibetler karşısında sarsılmamak ve nefsî şikayeti terk etmektir. 'Şükür', verilen nimetin hakiki sahibini görüp o nimeti O'nun rızası yolunda sarfetmektir.

'Havf' (ilahî celâlden korku) ve 'Recâ' (ilahî cemâle ümit), sâlikin iki kanadı gibidir; biri diğerine galebe çalarsa denge bozulur. 'Tevekkül', kulun bütün tedbirlerini ve sebeplerini Hakk'ın küllî iradesine havale edip kalben mutmain olmasıdır. 'Rızâ' ise tevekkülün de fevkinde, Hakk'tan gelen her türlü kaza ve kader tecellîsini derin bir hoşnutluk ve neşe ile karşılamaktır. Tûsî, bu makamların her birini psikolojik ve mânevî derinlikleriyle tahlil eder.

Dördüncü bâb, sâlikin kurbiyyet (Hakk'a yakınlık) peyda etmesini sağlayan yüksek ahlâkî vasıfları ele alır. 'Tazarru'' ve 'Niyaz', kulun kendi aczini itiraf ederek Rabbine yalvarmasıdır. 'Huşû'', kalbin celâl-i ilahî karşısında erimesi ve sükûnete bürünmesidir.

'Zikir', Hakk'ın yâdıyla kalbin kesintisiz itminana kavuşmasıdır; lisan zikrinden kalp zikrine, oradan sır ve hafî zikrine yükselir. 'Sıdk', sâlikin içinde ve dışında, sözünde ve amelinde tek bir hakikat üzere olması, nifak ve ikiyüzlülükten tamamen arınmasıdır. 'Hayâ' ise Hakk'ın her an kendisini gördüğünü müşahede eden bir kulun hissettiği melekûtî edeb halidir. Tûsî'ye göre hayâ, mârifet ağacının en tatlı meyvesidir.

Evsâfü'l-Eşrâf'ın beşinci ve altıncı bâbları, tasavvufî tecrübenin en yüksek zirvelerine kapı aralar. Tûsî burada 'İttisâl' (vuslat), 'Fenâ' ve 'Bekâ' sırlarını izah eder. Fenâ, sâlikin kendi izâfî ve vehmî varlığından tamamen soyunup Hakk'ın Zâtî Varlığı'nda yok olmasıdır. Bu makamda 'Enâ' (benlik) davası tamamen silinir.

Ancak Tûsî, fenâyı son durak olarak görmez; bilakis fenâdan sonra gelen 'Bekâbillâh' (Hakk ile bâkî olma) makamını hakiki kemâlât addeder. Bekâ makamına eren ârif, halk arasına Hakk'ın ahlâkıyla ahlâklanmış olarak döner; kesrette vahdeti müşahede eder. 'Tevhîd-i Şuhûdî' mertebesinde artık sâlik nefsini görmez, gördüğü ancak ve ancak Hakk'ın ezelî ve ebedî tecellîsidir.

Nasîrüddîn-i Tûsî'nin İslâm düşüncesindeki en büyük dehâsı, Meşşâî felsefe (İbn Sînâ ekolü) ile Tasavvuf irfânı arasında aşılmaz görülen uçurumları köprülerle birleştirmesidir. Tûsî, Gazâlî'nin filozoflara yönelttiği tekfirci taarruzları tashih etmiş; İbn Sînâ felsefesinin nihai gayesinin zaten 'Makamâtü'l-Ârifîn' olduğunu ispatlamıştır.

Evsâfü'l-Eşrâf'ta kullanılan kavramlar, mantıkî tariflerin hassasiyetine sahip olmakla beraber, tasavvufî keşfin zevkini taşır. Tûsî'ye göre akıl, insanı hakikatin eşiğine kadar getiren bir rehberdir; fakat o eşikten içeriye girmek ancak aşk, cezbe ve fenâfillâh tecrübesiyle mümkündür. Felsefe kabuğu, tasavvuf ise o kabuğun içindeki özü ve cevheri teşkil eder.

Tûsî'nin tasavvuf telakkisini tam manasıyla kavramak için onun İbn Sînâ'nın 'el-İşârât ve't-Tenbîhât' adlı eserinin dokuzuncu faslı olan 'Makamâtü'l-Ârifîn'e (Âriflerin Makamları) yazdığı şerh ile 'Evsâfü'l-Eşrâf'ı mukayese etmek zaruridir. İbn Sînâ, İşârât'ta zâhid, âbid ve ârif arasındaki farkları felsefî bir dille ortaya koymuştur.

Tûsî, Şerhu'l-İşârât'ta İbn Sînâ'nın bu veciz metnini kelâmî ve mantıkî delillerle tahkim ederken; Evsâfü'l-Eşrâf'ta bu nazari temelleri bizzat amelî bir sülûk rehberine dönüştürmüştür. İşârât'ta 'vakfe', 'vakt', 'sır' gibi mefhumlar felsefî psikolojinin konusu iken; Evsâfü'l-Eşrâf'ta sâlikin bizzat nefsiyle cihad ederek tatması gereken diriltici hakikatler olarak takdim edilir. Bu iki eser birbirinin zâhir ve bâtınıdır.

Hâce Nasîrüddîn-i Tûsî, Merâga'da yıldızların yörüngelerini cetvellere dökerken; Evsâfü'l-Eşrâf ile de insan ruhunun ilahî menzillere doğru yükseliş yörüngesini kusursuz bir mimariyle çizmiştir. O, aklın kibriyle kalbin cezbî sarhoşluğunu dengede tutan, şeriatın ahkâmına sımsıkı bağlı bir felsefî irfan anıtıdır.

Evsâfü'l-Eşrâf, asırlar boyu Farsça ve Arapça konuşulan İslâm havzalarında, Osmanlı medrese ve tekkelerinde el üstünde tutulmuş; ahlâkın nazariyesini arayan talebeden, fenâ makamını arayan dervişe kadar herkese kılavuzluk etmiştir. Tûsî'nin mirası, bilimin, felsefenin ve mistik tecrübenin tek bir hakikat potasında nasıl ihtişamla birleşebileceğinin en muhteşem şahididir.