Nasîrüddîn et-Tûsî ve Zîc-i İlhânî: Merâga Rasathanesi, Tûsî Çifti ve Kozmik Felekler Matematiği Külliyâtı

7. hicrî / 13. milâdî yüzyıl, İslâm coğrafyasının Moğol istilâsıyla yangın yerine döndüğü, Bağdat Kütüphanesi'nin sulara gömüldüğü ve medeniyet merkezlerinin yerle bir edildiği en karanlık dönemdir. İşte bu felaketler asrında ilmin kandilini söndürmemekle kalmayıp göklerin en mükemmel rasathanesini kuran dâhî, Muhammed b. Muhammed Nasîrüddîn et-Tûsî'dir (ö. 672/1274).

Genç yaşta riyâziye, mantık, tıp, kelâm ve astronomide çağının zirvesine ulaşan Tûsî, İsmâilî kalelerinde uzun yıllar kalmış, Hülâgû Han'ın İsmâilî kalelerini ve ardından Bağdat'ı fethi sırasında Moğol sarayında ilmî nüfuz kazanarak yüz binlerce el yazması eserin yakılmaktan kurtarılmasını sağlamıştır.

«İlim kılıçtan keskindir; sultanlar gelir geçer, fatihler toprağa karışır fakat göklerin intizamını çözen hendese ve hikmet ebediyen bâkî kalır.» — Nasîrüddîn et-Tûsî

Hülâgû Han'ı göklerin hareketlerini izlemenin devletin ikbal ve selâmeti için elzem olduğuna ikna eden Tûsî, Azerbaycan'ın Merâga şehrinde dünya tarihinin o güne kadarki en büyük rasathanesini ve 400.000 ciltlik devasa kütüphanesini kurmuştur.

1259 yılında Merâga tepesinde inşasına başlanan rasathane, sadece bir gözlem kulesi değil, bünyesinde dökümhâneler, atölyeler, dev kütüphane ve matematik meclisleri barındıran tarihin ilk organize astrofizik araştırma enstitüsüdür. Tûsî, bu merkeze Şam'dan Müeyyedüddin el-Urdî'yi, Semerkant'tan Necmeddin Debîrân'ı, Endülüs'ten Muhyiddin el-Mağribî'yi ve hatta Çin'den Fao Mun-ci'yi davet ederek beynelmilel bir ilim heyeti oluşturmuştur.

Rasathanede kullanılan çığır açıcı aletler şunlardı:

• Büyük Duvar Kadranı (Libne / Mural Quadrant): Yıldızların meridyen geçişlerini saniyeler hassasiyetinde ölçen dev kavisli mermer kadran.
• Zâtü'l-Halak (Armillary Sphere): Gökkürenin halkalarını ve ekliptik koordinatları temsil eden pirinç halkalar sistemi.
• Zâtü's-Semt ve'l-İrtifâ (Azimut Kadranı): Ufuk açısı ve irtifayı aynı anda ölçmek için el-Urdî tarafından icat edilen alet.
• Halka-i Şemsiyye: Ekinoks noktalarını ve Güneş'in yıllık yörünge meylini tam doğrulukla tespit eden güneş halkası.

Merâga modeli, daha sonra Uluğ Bey'in Semerkant Rasathanesi'ne, Takiyüddin'in İstanbul Rasathanesi'ne ve Tycho Brahe'nin Uraniborg'una doğrudan ilham vermiştir.

Satürn gezegeninin gökyüzündeki periyodu yaklaşık 30 yıl, Jüpiter'in 12 yıl olduğundan, kusursuz bir gök atlası oluşturmak için en az 30 yıllık kesintisiz gözlem gerekiyordu. Ancak Hülâgû ve ardından gelen Abaka Han'ın sabırsızlığı karşısında Tûsî ve heyeti, 12 yıllık yoğun ve dâhiyane rasatlar neticesinde 1272 yılında Zîc-i İlhânî'yi tamamladılar.

Dört ana makaleden oluşan Zîc-i İlhânî şu bölümleri ihtiva eder:

1. Tarihler ve Takvimler: Hicrî, Yezdicerd, Seleukos (Rûmî), Melikşah (Celâlî) ve Çin-Uygur takvimlerinin birbirine dönüştürülmesi ve güneş yılı hesabı.
2. Gezegenlerin Boylam ve Enlem Tabloları: Yedi seyyarenin feleklerindeki konumları, geri hareketleri (rücû') ve göksel koordinatları.
3. Sabit Yıldızlar Kataloğu: Zodyak kuşağındaki yıldızların parlaklık dereceleri ve koordinatları.
4. Astrolojik ve İlmî Tablolar: Ay ve Güneş tutulmalarının dakika dakika önceden tahmini.

Zîc-i İlhânî, sonraki asırlarda İslâm dünyasında ve Avrupa'da temel efemeris kaynağı olarak kullanılmıştır.

Antik Batlamyus astronomisinin en büyük açmazı, gezegenlerin hızlarının muntazam olduğunu ispatlamak için uydurulan 'Ekuant' (muaddilü'l-mesîr) noktasıydı. Bu nokta, dairesel hareketin merkezini feleğin fiziksel merkezinden kaydırıyor ve felsefî olarak imkânsız bir geometri üretiyordu.

Nasîrüddîn et-Tûsî, et-Tezkire fî İlmi'l-Hey'e adlı eserinde fizik ve matematik tarihine Tûsî Çifti (Tusi Couple) adıyla geçen dâhiyane teoremi ispatladı:

«Yarıçapı R olan küçük bir daire, yarıçapı 2R olan büyük bir dairenin içinde teğet olarak kaymadan yuvarlanırsa; küçük dairenin çevresi üzerindeki herhangi bir sabit nokta, büyük dairenin çapı boyunca düz bir doğru üzerinde ileri-geri doğrusal harmonik hareket yapar.» — Tûsî, et-Tezkire

Bu teorem, dairesel hareketlerden saf doğrusal hareket üretmenin matematiksel yolunu açtı. Nicolaus Copernicus (Kopernik), 1543 tarihli De revolutionibus adlı eserinde Güneş merkezli modeli kurarken Tûsî Çifti diyagramını harfi harfine (aynı harf etiketleriyle) kullanmıştır. Bu gerçek, modern bilim tarihçileri (Willy Hartner ve George Saliba) tarafından kesin olarak belgelenmiştir.

Tûsî'nin astronomi nazariyatındaki başyapıtı et-Tezkire fî İlmi'l-Hey'e (Gökbilim Hatıratı), orta çağda İslâm dünyasında yazılmış en mükemmel teorik astronomi el kitabıdır. Bu eserde Tûsî, gök feleklerinin maddî ve hakiki cisimler olduğunu, dolayısıyla geometrik modellerin bu fiziksel kürelerin tabiatıyla çelişmemesi gerektiğini savundu.

Eserde incelenen temel konular:

• Ay Modeli: Ay'ın yerberi (en yakın) ve yeröte (en uzak) mesafelerindeki görünür çap değişiminin Batlamyus modelindeki tutarsızlığının giderilmesi.
• Üst Gezegenler (Mars, Jüpiter, Satürn): Gezegenlerin enlem salınımlarının Tûsî çifti mekanizmalarıyla açıklanması.
• Merkür'ün Karmaşık Yörüngesi: Güneş'e en yakın gezegen olan Merkür'ün oval benzeri yörünge hareketlerinin yeni episikl küreleriyle çözümlenmesi.

Tezkire, Osmanlı medreselerinde Kādîzâde-i Rûmî, Ali Kuşçu ve Şemseddin el-Hafîrî gibi dev âlimler tarafından şerh edilerek okutulmuştur.

Tûsî'den önce trigonometri, bağımsız bir matematik dalı olarak değil, yalnızca astronomik hesaplamalarda başvurulan pratik bir cetvel hesabı (kirişler ve sinüsler) olarak görülüyordu. Nasîrüddîn et-Tûsî, kaleme aldığı Kitâbü'ş-Şekli'l-Kattâ (Transversal / Kesen Teoremi Kitabı) ile trigonometriyi tarihte ilk defa geometriden ve astronomiden bağımsız müstakil bir riyâziye disiplini olarak kurmuştur.

Tûsî'nin bu eserdeki devrimci katkıları:

1. Düzlem Trigonometri: Düzlem üçgenlerde sinüs teoremini (a/sinA = b/sinB = c/sinC) eksiksiz olarak formüle etmiş ve ispatlamıştır.
2. Küresel Trigonometri: Küresel üçgenlerin altı temel vaka ve varyasyonunu incelemiş; küresel sinüs teoremini ve küresel kosinüs bağıntılarını sistematik hale getirmiştir.
3. Menelaus Teoremi: Kesen çizgilerin meydana getirdiği oranları çözen Şeklü'l-Kattâ'yı derinlemesine tahlil etmiştir.

Avrupa'da trigonometrinin kurucusu kabul edilen Regiomontanus'un 1464 tarihli De Triangulis adlı eseri, Tûsî'nin bu kitabının doğrudan bir devamı ve yankısıdır.

Tûsî sadece bir gökbilimci değil, aynı zamanda İslâm felsefesi ve kelâmının en büyük nazariyatçılarından biridir. İbn Sînâ'nın en derin ve son felsefî eseri olan el-İşârât ve't-Tenbîhât, Fahreddin er-Râzî tarafından ağır tenkitlere uğramış ve sarsılmıştı. Tûsî, 20 yıl süren bir dikkatle kaleme aldığı Şerhu'l-İşârât ile İbn Sînâ'yı savunmuş ve Râzî'nin itirazlarını tek tek çürütmüştür.

Ayrıca kaleme aldığı Tecrîdü'l-Akāid (İnanç İlkelerinin Soyutlanması) adlı şaheser, felsefî kelâmın temel başvuru metni olmuş; hem Sünnî hem Şiî ulemâ tarafından asırlarca yüzlerce şerh ve hâşiyeyle zenginleştirilmiştir. Tûsî, varlık, mahiyet, imkân, vücûb ve ilâhî sıfatlar meselelerini katı mantıkî formülasyonlarla temellendirmiştir.

Tûsî'nin pratik hikmet (amelî felsefe) alanındaki en meşhur eseri, Farsça kaleme aldığı Ahlâk-ı Nâsırî'dir. İbn Miskeveyh'in Tehzîbü'l-Ahlâk'ından ilham alan fakat onu kat kat aşan bu eser, klasik İslâm felsefesinde ahlâkın üç sacayağını inceler:

• Tehzîb-i Ahlâk (Bireysel Terbiye): Nefsin üç kuvveti (nutk, gadap, şehvet), dört ana fazilet (hikmet, şecaat, iffet, adalet) ve ruh hastalıklarının tedavisi.
• Tedbîr-i Menzil (Aile ve İktisat): Ev idaresi, mülk yönetimi, çocuk terbiyesi ve aile içi hakkaniyet nizamı.
• Siyâset-i Müdün (Medeniyet ve Devlet Yönetimi): İdeal erdemli şehir (el-medînetü'l-fâzıla), adalet dairesi, yöneticinin vasıfları ve toplum tabakalarının dengesi.

Ahlâk-ı Nâsırî, Osmanlı devlet ricalinin ve Doğu saraylarının en temel ahlâk ve siyaset başucu kitabı olmuştur.

Nasîrüddîn et-Tûsî, bir matematikçi olarak sayıların yalnızca niceliksel (kantitatif) değerleriyle değil, Pisagorcu ve İslâmî havas geleneğindeki niteliksel (kalitatif) ve ontolojik sırlarıyla da ilgilenmiştir. Ona atfedilen vefk ve tılsım risalelerinde, vefklerin aslında n-boyutlu sihirli kare matrisleri olduğu matematiksel olarak ortaya konur.

Tûsî'nin sayı felsefesindeki temel görüşleri:

• Vefklerin Matematiksel Simetrisi: Sayıların satır, sütun ve köşegen toplamlarının sabit bir sayıya (miftâh ve muglak dengesi) ulaşması, evrendeki ilâhî adaletin ve kozmik dengenin geometrik bir aynasıdır.
• Gezegen Saatleri ve Sayı Titreşimleri: Gezegenlerin dönme periyotları ile müzikal aralıklar ve harf ebced değerleri arasında kozmik bir armoni (musika-i felekiyye) mevcuttur.

Tûsî, havas ilmini hurafe ve sihirden arındırarak, onu kâinatın matematiksel nizamının gizli bir uzantısı olarak konumlandırmıştır.

Nasîrüddîn et-Tûsî, Moğol kılıçlarının gölgesinde medeniyetin küllerinden bir bilim imparatorluğu doğurmayı başaran ender şahsiyetlerdendir. Kurduğu Merâga Rasathanesi, hazırladığı Zîc-i İlhânî, geliştirdiği Tûsî Çifti ve bağımsız kıldığı trigonometri olmasaydı, modern astronomi ve matematiğin doğuşu asırlarca gecikebilirdi.

Bugün Uluslararası Astronomi Birliği (IAU), Ay'ın güney yarımküresindeki 60 kilometre çapındaki devasa bir kratere onun adını (Nasireddin Krateri) vererek bu büyük dâhînin hakkını teslim etmiştir.

Tûsî, aklın ışığıyla gökleri gözlemlemenin, yıkılan dünyalarda bile kütüphaneler kurmanın ve hakikati matematiksel bir titizlikle aramanın ölümsüz timsalidir.