Nasîrüddîn-i Tûsî: Ahlâk-ı Nâsırî ve Medeniyet Hikmeti Külliyâtı

Hâce Nasîrüddîn-i Tûsî (v. 672/1274), Moğol istilasının İslâm dünyasını kasıp kavurduğu, kütüphanelerin Dicle nehrine döküldüğü dehşetli bir çağda; aklî dehasıyla Hülâgû Han'ı ikna ederek Merâga'da tarihin en büyük rasathanesini ve 400.000 ciltlik muazzam kütüphaneyi kurdurmuştur. Bu hamlesiyle İslâm medeniyetinin ilmî mirasını yok olmaktan kurtarmış ve bir bilim rönesansı başlatmıştır.

Tûsî'nin Farsça kaleme aldığı 'Ahlâk-ı Nâsırî', amelî hikmetin (pratik felsefe) İslâm düşüncesindeki en mükemmel sentezidir. Klasik felsefenin üç ana şubesini kusursuz bir mimariyle işler: 1) Tehzîb-i Ahlâk (Kişisel ahlâk ve nefis tezkiyesi), 2) Tedbîr-i Menzil (Ev idaresi, aile ahlâkı ve iktisat), 3) Siyâset-i Müdün (Şehir ve devlet yönetimi felsefesi).

Tûsî, insanın üç temel nefis gücü olduğunu belirtir: Nutuk (Düşünme), Gazap (Savunma/Öfke) ve Şehvet (Arzu). Bu güçlerin ifrat ve tefritten arınarak itidâl çizgisine ulaşmasıyla dört ana fazilet doğar: Nutkun itidâli Hikmet'tir; Gazabın itidâli Şecaat'tir; Şehvetin itidâli İffet'tir. Bu üç erdemin ahenkli birliğinden ise en yüce fazilet olan Adalet meydana gelir.

İbn Miskeveyh'in 'Tehzîbü'l-Ahlâk'ından ilham alan Tûsî, ahlâksızlığı ruhun bir hastalığı olarak teşhis eder. Kibir, haset, korkaklık, hırs ve öfke gibi manevî marazların zıtlarıyla tedavi edilmesi gerektiğini savunur. Hekim nasıl bedenin mizaç dengesini korursa, ahlâk filozofu da nefsin ruhanî dengesini (mizâc-ı rûhî) tesis eder.

Eserin ikinci makalesi, aileyi toplumun çekirdeği olarak ele alır. Karı-koca arasındaki muhabbet ve sadakat, çocukların fıtratlarına uygun olarak eğitilmesi ve meslek sahibi kılınması detaylandırılır. Tûsî, servet edinmenin gayesini tüketim değil, onurlu bir hayat ve muhtaçlara infak olarak belirler; helâl kazancın ölçülerini çizer.

Üçüncü makale, devlet ve toplum felsefesine ayrılmıştır. İnsan tabiatı gereği medenîdir (sosyal bir varlıktır) ve tek başına ihtiyaçlarını karşılayamaz. Tûsî, Fârâbî'nin 'Erdemli Şehir' doktrinini geliştirerek, yöneticinin sadece kanun koyucu değil, hikmet ve adaletle donanmış bir mürşit olması gerektiğini vurgular.

Tûsî'ye göre bir cemiyeti ayakta tutan en temel bağ adalettir; fakat adalet kanunî bir zorunlulukken, sevgi (muhabbet) kalbî ve tabiî bir kaynaşmadır. 'Eğer insanlar arasında sevgi hâkim olsaydı, adalete ve mahkemelere ihtiyaç kalmazdı' diyerek ahlâkın kanundan daha üstün bir bağlayıcılığı olduğunu ortaya koymuştur.

Devletin bekası için hükümdarın dört temel vasfa sahip olması şarttır: Şefkatli bir baba gibi tebaayı gözetmek, liyakatli vezir ve müşavirlerle istişare etmek, hazineyi zulümle değil adaletle doldurmak ve kanun önünde herkesi eşit tutmak. Zulüm, mülkün (devletin) temeline atılmış en yıkıcı dinamittir.

Tûsî yalnızca ahlâkçı değil, aynı zamanda kelâm ilmini mantık ve felsefe zeminine oturtan en büyük allâmedir. 'Tecrîdü'l-İ'tikâd' adlı eseri, sonraki asırlarda hem Sünnî hem Şiî ulema (özellikle Seyyid Şerîf el-Cürcânî ve Allâme el-Hillî) tarafından onlarca defa şerhedilmiş ve İslâm kelâmının standart klasiği olmuştur.

Tûsî, matematikte iki dairesel hareketin bileşkesinden doğrusal bir hareket üreten ünlü 'Tûsî Çifti' geometrik teoremini bulmuştur. Bu teorem, gezegenlerin gökyüzündeki eliptik yörüngelerini anlamada Batlamyus modelini yıkan ve Kopernik'e ilham veren devrimci bir adımdır.