Müstakîmzâde Süleymân Sadeddîn ve Tuhfe-i Hattâtîn
Hüsn-i Hat İrfânı, Harflerin Bâtınî Sırları, Nakşibendî-Melâmî Neşvesi ve Osmanlı Estetik Teolojisi
FASIL I: 18. Yüzyıl İstanbul Allâmesi: Müstakîmzâde'nin Hayatı, İlim Muhiti ve Nakşibendî-Melâmî İntisabı
Osmanlı ilim ve sanat tarihinin velûd şahsiyetlerinden biri olan Müstakîmzâde Süleymân Sadeddîn Efendi (1131-1202 / 1719-1787), İstanbul'un Süleymaniye semtinde doğmuş, asrının en büyük muhaddis, fakih, hattat ve biyografi üstadı olarak kabul edilmiştir. Babası Mehmed Emîn Efendi'nin fıkıh meclislerinde yetişen Müstakîmzâde, zâhirî ilimlerdeki kudretini Nakşibendiyye-i Müceddidiyye mürşidi Şeyh Mehmed Emîn Tokâdî hazretlerine intisap ederek bâtınî irfanla taçlandırmıştır.
Müstakîmzâde'nin şahsiyetinde dikkat çeken en mühim husus, Nakşibendî disipliniyle Melâmî meşrebin mezcedilişidir. Resmî medrese unvanlarına ve devlet mansıplarına iltifat etmemiş, şöhretten kaçınarak evinde binlerce risale, şerh ve istinsah meydana getirmiştir. Kaleme aldığı yüzü aşkın eserin her birinde harflerin ve kelimelerin ardındaki ilâhî hikmeti araştırmış; hat sanatını sadece estetik bir yazı türü değil, kâinatın yaratılış sırrını fısıldayan kutsal bir geometri olarak temellendirmiştir.
FASIL II: Tuhfe-i Hattâtîn ve Kalem Metafiziği: Kalem Sûresi Tefsiri ve Nûn Mistisizmi
Müstakîmzâde'nin şaheseri Tuhfe-i Hattâtîn, İslâm hat tarihinin en mufassal ansiklopedik biyografisi ve estetik teolojisi metnidir. Eser, yalnızca hattatların tercüme-i hallerini zikretmekle kalmaz; Kur'ân-ı Kerîm'deki Kalem Sûresi'nin ilk âyeti olan "Nûn. Ve'l-kalemi ve mâ yesturûn" (Nûn. Kaleme ve satır satır yazdıklarına andolsun) beyanının derin bir tefsirini sunar.
Müstakîmzâde'ye göre "Nûn", Levh-i Mahfuz'u ve kâinatın rahmânî mürekkep hokkasını temsil eder. "Kalem" ise Akl-ı Evvel'dir; Cenâb-ı Hakk'ın ilk yarattığı nurdur. Kalemin ucundan dökülen ilk damla olan "Nokta", henüz tafsile uğramamış Zâtî tevhiddir. Hattat eline kamış kalemi aldığında, aslında ilk yaratılış anının ruhanî taklidini yapmakta ve ilâhî kelâmın sûretler âlemindeki tecellîsine vasıta olmaktadır.
FASIL III: Harflerin Bâtınî Anatomisi: Elif'ten Yâ'ya Hurûf-ı Mukattaa ve Zât-ı Ehadiyyet
Tuhfe-i Hattâtîn'de harflerin hendesesi zâhirî kuralların ötesinde bâtınî hakikatlerle şerh edilir. Bütün harflerin anası kabul edilen Elif, mutlak vahdeti ve Zât-ı Ehadiyyet'i simgeler. Elif bükülmez, eğrilmez; kıyam makamında durur ve hiçbir harfe bitişmeyerek Hakk'ın hiçbir şeye muhtaç olmadığını (Samediyyet) haykırır.
Elif'in rükûa eğilmesiyle Bâ harfi meydana gelir. Hz. Ali'ye (k.v.) isnad edilen "İlim bir nokta idi, cahiller onu çoğalttı; ben Bâ'nın altındaki noktayım" sırrına atıfta bulunan Müstakîmzâde, o noktanın insan-ı kâmilin kalbi olduğunu beyan eder. Hurûf-ı mukattaanın her biri, kâinattaki feleklerin, melekût derecelerinin ve sâlikin seyr-u sülûk makamlarının şifresidir.
FASIL IV: Devhatü'l-Meşâyih: Osmanlı Şeyhülislâmlık Kurumu ve İlmiye-Tasavvuf Dengesi
Müstakîmzâde'nin bir diğer anıt eseri olan Devhatü'l-Meşâyih, Osmanlı Devleti'nin kuruluşundan kendi devrine kadar görev yapmış bütün şeyhülislâmların biyografilerini ihtiva eder. Molla Fenârî'den Ebussuûd Efendi'ye, Zenbilli Ali Efendi'den Kemalpaşazâde'ye kadar Osmanlı ilmiye sınıfının kutuplarını inceleyen müellif, fıkhî fetvaların arkasındaki tasavvufî şuuru gözler önüne serer.
Eserde vurgulanan en mühim tez; şeriatın zâhiri ile hakikatin bâtınının iki zıt kutup değil, tek bir hakikatin kabuğu ve özü olduğu gerçeğidir. Osmanlı nizamı, ilmiye rütbesindeki bir fakihin aynı zamanda bir dergâhta diz çöküp nefis tezkiyesi yaptığı dönemlerde cihan devleti vasfını korumuştur.
FASIL V: Risâle-i Melâmiyye ve Üçüncü Devre Melâmet Neşvesi: Şöhretten Kaçış ve İhlâs Zirvesi
Müstakîmzâde, Risâle-i Melâmiyye adlı müstakil çalışmasında Melâmet yolunun hakikatini şerh etmiştir. Ona göre hakiki Melâmî; ibadetlerini halkın övgüsünden gizleyen, nefsine pay çıkarmayan, dervişlik kisvesine ve zâhirî gösterişe iltifat etmeyen sır ehlidir.
Melâmet, şeriat sınırlarının dışına çıkmak değil; aksine şeriatı o kadar kusursuz yaşamaktır ki nefis bundan zerre kadar gurur duyamasın. Müstakîmzâde, mürşidi Mehmed Emîn Tokâdî'den aldığı bu neşveyi hayatının sonuna kadar tatbik etmiş, mezar taşına bile şatafatlı kitabeler yazılmasını men ederek yalnızca bir garip kul olarak anılmayı vasiyet etmiştir.
FASIL VI: Mürekkep, Kâğıt ve Âharlı Varak Metafiziği: Maddenin Ruhanîleşme Serüveni
Tuhfe-i Hattâtîn'de hattın maddî unsurları adeta bir kimya ve simya ameliyesi gibi ele alınır. İsli mürekkebin hazırlanışında kullanılan bezir yağı isi, zemzem suyu, arap zamkı ve misk kokusu; maddenin arındırılması ve ilâhî kelâmı taşımaya layık hale getirilmesi sürecidir.
Kâğıdın yumurta akı ve nişasta ile âharlanması, ardından mühre taşıyla parlatılması, nefsin riyazetle cilalanmasına benzetilir. Âharsız ham kâğıt mürekkebi dağıtır; tıpkı tezkiyesiz nefsin ilâhî feyzi zayi etmesi gibi. Cilalanmış varak ise kalemin en ince hareketine bile tam teslimiyet gösterir.
FASIL VII: Meşhur Hattatların Menâkıbı: Şeyh Hamdullah'tan Hâfız Osman'a İcazet Sırrı
Müstakîmzâde eserinde hattın pirleri olan Yâkût el-Müsta'sımî, Şeyh Hamdullah, Ahmed Karahisârî ve Hâfız Osman gibi üstatların hayatlarını kerametleri ve ruhanî halleriyle aktarır. Şeyh Hamdullah'ın Amasya dağlarında riyazet halindeyken Hızır (a.s.) tarafından aklâm-ı sitte üslubuna irşad edilişi, hat sanatının doğrudan melekût âleminden indirildiğinin delili sayılır.
Hattatların icazetnamesi, sadece el becerisinin değil, ahlâk-ı hamîdenin ve kalbî istikametin tasdikidir. Gece teheccüd namazı kılmadan, abdest almadan kamış kalemi açmayan bir hattatın yazısı ölüdür; ilâhî nefes ancak sâlih amelle birleşen harflerden akseder.
FASIL VIII: Cifr, Vefk ve Hat Estetiği Arasındaki Geometrik Rezonans
Müstakîmzâde, İlm-i Cifr ve Vefk ilimlerine de bihakkın vakıf bir âlimdir. Tuhfe-i Hattâtîn'de harflerin Ebced değerleri, anâsır-ı erbaa (dört element) ile irtibatları ve vefk karelerindeki sayısal dengeler tahlil edilir.
Sülüs veya kûfî bir levhada harflerin istifi yapılırken gözetilen nispî ölçüler (nokta esası), kâinattaki altın oranın ve feleklerin dönüş ahenginin kâğıt üzerine yansımasıdır. Düzensiz ve dengesiz bir yazı göze hoş gelmediği gibi ruhanî tesir de icra edemez.
FASIL IX: Vahdet-i Vücûd'un Satırlara Dökülüşü: Sülüs, Nesih ve Ta'lik Hatlarında Zikir
Hat türlerinin her biri tasavvufî bir makamın tercümanıdır. Sülüs, celâl tecellîsini ve ilâhî azameti haykıran haşyetli bir nefestir; cami kubbelerinde ve taç kapılarda Hakk'ın kibriyâsını ilân eder. Nesih, cemâl tecellîsidir; mushaf-ı şerîflerin satırlarında ilâhî rahmetin sükûnetini fısıldar.
Ta'lik ise aşk ve cezbe makamıdır; harflerin birbiri ardınca süzülüşü, sâlikin fenâfillâh deryasında eriyişini remzeder. Müstakîmzâde'ye göre hakiki bir levhaya nazar eden kimse, harfleri değil harflerin işaret ettiği Zât-ı Zü'l-Celâl'i müşahede etmelidir.
FASIL X: Müstakîmzâde Mirası: Osmanlı Estetik Teolojisi ve Günümüze İrfânî Mesajlar
Müstakîmzâde Süleymân Sadeddîn Efendi'nin bıraktığı külliyât, İslâm medeniyetinin zâhir ile bâtını, ilim ile sanatı, akıl ile kalbi nasıl muazzam bir terkipte birleştirdiğinin en parlak şahididir. Günümüz insanının biçim ile muhteva, estetik ile metafizik arasında yaşadığı yarılmayı tedavi edecek yegâne reçete, Müstakîmzâde'nin kalemi kutsallaştıran bu irfânî ufkudur.
Kalem, insanın iç dünyasının aynasıdır. Kalbi saf olmayan bir hattatın kalemi feyiz saçamaz; kalbi Hakk ile dolu bir ârifin tek bir elifi ise asırlar boyu gönülleri irşad etmeye kâfidir.