Müslihuddin el-Kestelî: Hâşiyetü'l-Akâid, Teftâzânî Şerhi, Mantık, Kelâm ve Hikmet Felsefesi Külliyâtı

Osmanlı Devleti'nin cihan imparatorluğuna dönüştüğü ve İstanbul'un fethiyle yeni bir medeniyet hamlesinin başladığı IX. hicrî asırda yetişen en büyük kelâm, mantık ve usûl âlimlerinden biri Müslihuddin Mustafa b. Muhammed el-Kestelî'dir (ö. 901/1496). Bursa mülhakatından Kestel kasabasına nispetle 'Kestelî' unvanıyla şöhret bulan bu büyük zât, ilk tahsilini Bursa'da ikmal ettikten sonra devrin büyük allâmelerinden Molla Yegân ve Hızır Bey Çelebi'nin talebesi olmuştur.

Fâtih Sultan Mehmed Han'ın ilim meclislerinde Hocazâde Muslihuddin, Ali Tûsî ve Molla Zeyrek ile birlikte en çetin nazarî münazaralara iştirak etmiştir. Sultan Mehmed'in hususi iltifatına mazhar olan Kestelî; Edirne, Bursa ve nihayet İstanbul Sahn-ı Semân medreselerinde müderrislik yapmış, ardından Edirne ve İstanbul kadılıkları ile Rumeli Kazaskerliği makamlarına tayin olunmuştur. II. Bâyezid devrinde de ilmî itibarını muhafaza etmiştir.

Kestelî, kuru bir taklitçi değil; İslâm düşüncesinin felsefeleşmiş kelâm dönemini (müteahhirîn devri) kılı kırk yaran bir mantık ve tenkit süzgecinden geçiren derin bir muhakkiktir. 901 (1496) senesinde Edirne'de vefat etmiş ve oraya defnedilmiştir.

Kestelî'nin şaheserini anlayabilmek için evvelemirde üzerinde çalıştığı ana metin ve şerhi idrak etmek zaruridir. Mâtürîdiyye kelâmının veciz beyannamesi olan Necmeddin Ömer en-Nesefî'nin (ö. 537/1142) el-Akāid'i, Ehl-i Sünnet ve'l-Cemâat inanç esaslarını en kâmil ve sarsılmaz cümlelerle formüle etmiştir.

Bu metin üzerine Hicrî VIII. asrın büyük allâmesi Sa'deddin et-Teftâzânî (ö. 792/1390) tarafından kaleme alınan Şerhu'l-Akāid, İslâm medreselerinin asırlar boyunca en temel akāid ve kelâm kitabı olmuştur. Teftâzânî; Felsefe, Mu'tezile, Cehmiyye ve Bâtıniyye fırkalarının şüphelerini mantıkî bürhanlarla bertaraf etmiş, Mâtürîdî ve Eş'arî kelâmının müşterek zeminini tahkim etmiştir.

İşte Müslihuddin el-Kestelî, Teftâzânî'nin bu abidevî şerhi üzerine yazdığı hâşiye ile metnin örtülü manalarını, en çetin felsefî itirazları ve dakik mantık düğümlerini çözerek Osmanlı medreselerinde kelâm tedrisatını zirveye taşımıştır.

Osmanlı ilim geleneğinde hâşiye ve ta'lik yazmak, basit bir kenar notu veya lafız şerhi değil; müellifin devrin en yüksek felsefî ve mantıkî meselelerini tartıştığı bağımsız bir muhakeme sahasıdır. Müslihuddin el-Kestelî'nin Hâşiyetü'l-Akāid'i (Kestelî Hâşiyesi), bu türün İslâm tarihindeki en parlak numunelerinden biridir.

Kestelî, Teftâzânî'nin 'kavlühû' (müellifin şu sözü) diyerek iktibas ettiği ibarelerini sadece lügat veya nahiv bakımından değil; Fahreddin er-Râzî, Seyyid Şerîf el-Cürcânî, Kādî Beyzâvî ve Nasîrüddîn-i Tûsî'nin eserlerindeki karşılıklarıyla mukayese eder. Eğer Teftâzânî'nin bir muhakemesinde mantıkî bir boşluk veya kapalı bir mukaddime varsa, Kestelî bunu ifşa eder ve daha muhkem bir bürhan ikame eder.

Eserin dili fevkalade keskin, veciz ve derin bir felsefî ıstılah örgüsüne sahiptir. Bu sebeple Osmanlı medreselerinde Kestelî Hâşiyesi'ni tam manasıyla okuyup takrir edebilen müderrisler 'allâme' ve 'muhakkik' payesiyle anılmıştır.

Kestelî Hâşiyesi'nin ilk ve en derin fasıllarından biri, 'Hakkāiku'l-eşyâi sâbitetün' (Eşyanın hakikati sabittir) ilkesiyle başlayan bilgi teorisi (epistemoloji) ve ontoloji bahsidir. Kestelî, Sûfestâiyye (Sofistler) ve agnostik şüphecileri çürütürken hislerin, aklın ve haber-i sâdıkın bilgi kaynağı oluşunu aklî delillerle ispat eder.

Ardından âlemin yaratılmışlığı (hudûs) meselesine intikal eder. İslâm filozoflarının (Fârâbî ve İbn Sînâ) 'sudûr' ve 'zaman dışı kıdem' nazariyelerine karşı kelâmın cevher-araz ve hudûs bürhanını müdafaa eder. Âlemdeki her şey değişkendir; değişken olan her şey sonradan olmadır (hâdis); her hâdisin mutlaka zâtı vâcib olan bir yaratıcıya (Muhdis / Vâcibü'l-Vücûd) ihtiyacı vardır.

Kestelî, Eş'arî ve Mâtürîdî ekollerinin varlık ve mâhiyet tahlillerindeki lafzî ihtilafları ayıklar; varlığın zihinde ve hariçte tecellî eden mertebelerini mantık kaideleriyle mezceder.

İlâhî sıfatlar bahsinde Kestelî, Mu'tezile'nin 'sıfatları inkâr ederek tevhidi koruma' iddiasını (ta'tîl) ve Müşebbihe'nin 'sıfatları mahlûkata benzetme' sapmasını (teşbîh) iki zıt uç olarak mahkûm eder. Ehl-i Sünnet'in 'Sıfatlar Zât'ın ne aynısıdır ne de gayrısıdır' (lâ hüve ve lâ gayruhû) sırrını mantıkî ve metafizik delillerle açıklar.

Bilhassa Kelâmullah meselesinde Ehl-i Sünnet'in Kelâm-ı Nefsî (Allah'ın zâtıyla kaim, harfsiz ve sessiz ezelî kelâmı) ile Kelâm-ı Lafzî (Peygamberlere indirilen ve Mushaflarda yazılan vahiy lafızları) ayrımını fevkalade dakik biçimde izah eder. Böylece Kur'an'ın mahlûk olduğu iddialarını kökünden çürütür.

Rü'yetullah (müminlerin âhirette Allah Teâlâ'yı cihetsiz, mekânsız ve keyfiyetsiz olarak görmesi) bahsinde aklî imkânı ispat eder: 'Mevcut olan her şeyin görülmesi aklen caizdir; Allah Teâlâ mevcuttur, öyleyse O'nun görülmesi aklen mümkündür ve naklen sabittir.' Kestelî, bu kıyası filozofların ve Mu'tezile'nin itirazlarına karşı sarsılmaz kılmaktadır.

İslâm kelâmının en çetin sahalarından biri olan ef'âl-i ibâd (insanların fiilleri), kaza ve kader bahsinde Kestelî, Mâtürîdî ve Eş'arî mezheplerinin incelikli farklarını ortaya koyar. İnsanı rüzgârın önündeki kuru yaprak gibi iradesiz sayan Cebriyye ile insanı fiillerinin mutlak yaratıcısı (hâlık) ilan eden Mu'tezile mezheplerini tenkit eder.

Kestelî'ye göre fiilin yaratılması (halk) bütünüyle Allah Teâlâ'nın mutlak kudretindedir; fakat fiilin kesbi (tercih ve yönelimi) kulun cüz'î iradesine aittir. Kul iradesini hayra veya şerre sarf ettiğinde, Allah Teâlâ sünnetullah gereği o fiili yaratır. Sevap ve ceza, kulun bu iradî yönelimine ve kesbine terettüp eder.

Kestelî, Eş'arî'nin kesb tarifindeki cebrîye yakın algılanabilecek kapalılıkları Mâtürîdî mektebinin 'azm-i musammem' ve 'cüz'î irade' formülasyonuyla tavzih ederek insanın ahlâkî mesuliyetini felsefî olarak teminat altına alır.

Nübüvvet bahsinde Müslihuddin el-Kestelî, peygamberliğin sadece ahlâkî veya zihnî bir deha değil; doğrudan Cenâb-ı Hakk'ın hususi bir seçimi ve lütfu (bi'set) olduğunu delillendirir. Beşer aklının dünyevî ve uhrevî saadete tek başına ulaşamayacağını, vahyin rehberliğine muhtaç olduğunu bürhanlarla ortaya koyar.

Peygamberlerin sıdk, emânet, tebliğ, fetânet ve ismet sıfatlarını tahlil eder. Hz. Muhammed Mustafa'nın (s.a.v.) nübüvvetinin en büyük ebedî delili olan İ'câzü'l-Kur'ân'ı belâgat, nazım, gaybî haberler ve teşrîî mükemmellik zaviyesinden inceler. Hissî mucizelerin zamanla sınırlı olduğunu, Kur'an'ın aklî ve manevî mucizesinin ise kıyamete kadar baki kalacağını ifade eder.

Peygamber Efendimiz'in Hâtemü'l-Enbiyâ (son peygamber) oluşunu hem âyet ve mütevâtir hadislerle hem de risâlet silsilesinin kemâle ermiş olmasıyla aklî temele oturtur.

Kelâm kitaplarının son bahislerinden olan İmâmet (devlet başkanlığı ve hilâfet) bahsinde Kestelî, Şiî fırkalarının 'imâmetin imanın rükünlerinden ve nass ile tayin edilmiş bir makam olduğu' iddiasını tenkit eder. Ehl-i Sünnet anlayışına göre imâmet, itikadın asıllarından değil; fürû-ı dinden ve ümmetin maslahatına dair içtihadî bir meseledir.

Bir devlet başkanının nasbedilmesinin aklî ve şer'î lüzumunu izah eder: Dinin ahkâmını tatbik etmek, fitne ve fesadı önlemek, hudutları muhafaza etmek ve mazlumun hakkını zâlimden almak ancak meşru bir otorite ile mümkündür. Hulefâ-yi Râşidîn'in (Hz. Ebû Bekir, Ömer, Osman ve Ali) fazilet sıralamasını hilâfet sıralamalarına muvafık olarak zikreder.

Kestelî, sahâbe-i kirâm arasındaki ihtilaflarda dil uzatmaktan sakınmayı (keff-i lisân) ve hepsinin hüsn-i niyetle içtihat ettiğine inanmayı Ehl-i Sünnet'in vefâ ve edeb şiarı olarak vaz'eder.

Osmanlı medrese nizamının teşekkülünde Fâtih Kānûnnâmesi ile tanzim edilen Sahn-ı Semân medreselerinde Kestelî Hâşiyesi en yüksek ihtisas seviyesinde okutulmuştur. Osmanlı âlimleri arasında Kestelî'yi hakkıyla anlamak, felsefî kelâmın inceliklerine vâkıf olmanın en kesin ölçüsü sayılmıştır.

Kestelî'nin yanı sıra Şemseddin Ahmed el-Hayâlî ve İsâmeddin el-İsferâyînî'nin Şerhu'l-Akāid hâşiyeleri de mevcuttur; ancak Osmanlı uleması, Kestelî'nin mantıkî derinliğini ve Ehl-i Sünnet hassasiyetini diğerlerine nispetle daha kuşatıcı bulmuştur. Kestelî üzerine de pek çok Osmanlı âlimi (Ramazan Efendi, Kara Halil, Kul Ahmed) ta'likat ve hâşiyeler kaleme almıştır.

Bu zengin ilmî gelenek, Osmanlı zihninin kuru bir dogmatizmle değil; aklı vahyin emrine veren, mantığı hakikatin hizmetinde istihdam eden yüksek bir nazarî tefekkürle yoğrulduğunu ispatlar.

Müslihuddin el-Kestelî, İslâm medeniyetinin felsefî kelâm çağında ulaştığı en yüksek seviyenin Osmanlı payitahtındaki mümessilidir. O, aklı inkâr etmeden vahye teslim olan, mantık kurallarını terk etmeden gayb âleminin sırlarına hürmet eden dengeli bir dimağdır.

Fâtih devrinin entelektüel canlılığı; Doğu'dan gelen Ali Kuşçu gibi riyaziyecilerle, Kestelî ve Hocazâde gibi kelâmcıların aynı saray meclislerinde hakikati aramasıyla parlamıştır. Kestelî'nin eseri, günümüz insanının akıl-inanç çatışması yaşadığı buhranlı çağda, aklın nihai sınırlarını ve vahyin kuşatıcı nurunu idrak etmek için eşsiz bir tefekkür meşalesidir.

Sihravemen İlimler Akademisi Külliyâtı bünyesinde Müslihuddin el-Kestelî'nin bu şaheserini, Osmanlı nazarî kelâmının abidevî bir zirvesi olarak kütüphanemize kazandırmaktan şeref duyuyoruz.