Muhyissünne el-Begavî: Me'âlimü't-Tenzîl, Şerhu's-Sünne, Mesâbîhu's-Sünne ve Hadis İrfânı Külliyâtı

Hicrî V. asrın ortalarında (436 / 1044 senesi civarında) Horasan kıtasında Herat ile Merv arasında yer alan Bâğ / Bâğşûr kasabasında dünyaya gelen Ebû Muhammed el-Hüseyn b. Mes'ûd b. Muhammed el-Ferrâ el-Begavî; tefsir, hadis ve fıkıh ilimlerini şahsında cem eden emsalsiz bir İslâm allâmesidir. 'Ferrâ' nisbesi kürk ve deri imalatı veya ticaretiyle meşguliyetinden kaynaklanmaktadır.

İmam Begavî, ilim tahsiline Horasan'ın en seçkin medreselerinde başlamış; bilhassa Horasan Şâfiî fıkhının kutbu sayılan Kādî Hüseyin b. Muhammed el-Mervezî'nin uzun yıllar en has talebesi ve mülâzımı olmuştur. Kādî Hüseyin'den fıkıh ve usûl melekelerini kazandıktan sonra Mervürrûz'da ikamet etmiş, burada ömrünün sonuna kadar telif, tedris ve hadis rivayetiyle meşgul olmuştur.

Begavî'nin zühd ve takvâsı menkıbelere konu olmuştur. Tâceddin es-Sübkî'nin Tabakātü'ş-Şâfiiyye'sinde naklettiğine göre Begavî, sadece kuru ekmek ve zeytinyağı ile beslenir, dünyaya zerre kadar meyletmez, geceleri ibadetle gündüzleri ise sünnet-i nebeviyyeyi kaydetmekle geçirirdi. Hicrî 516 (1122) senesinde Mervürrûz'da vefat etmiş ve üstadı Kādî Hüseyin'in yanına sırlanmıştır.

İslâm tarihinde pek az âlime nasip olan Muhyissünne (Sünneti İhya Eden / Dirilten) ve Rüknüddin (Dinin Temel Direği) unvanları, İmam Begavî'ye ulemanın ve ümmetin ittifakıyla verilmiştir. Rivayet olunur ki, devrin salihleri rüyalarında Fahr-i Kâinât Efendimiz'i (s.a.v.) görmüş ve Efendimiz, Begavî'yi işaret ederek: 'O, benim sünnetimi ihya eden bir kulumdur' buyurmuştur.

Begavî bu unvana layık olmak için son derece titiz davranmıştır. Kendisine 'Muhyissünne' diye hitap edildiğinde tevazuundan mahcubiyet duyar ve: 'Ben sadece Resûlullah'ın hadislerinin bir hadimiyim, sünnet zâten diridir' derdi. O, Şiî-İsmâilî bâtınî fitnelerinin ve felsefî cedelleşmelerin İslâm coğrafyasını sarstığı bir devirde; sünnet-i seniyyeyi hadis metinleriyle, senedleriyle ve fıkhî hükümleriyle kristal bir berraklıkta ortaya koyarak Ehl-i Sünnet omurgasını tahkim etmiştir.

İbn Hallikân ve Zehebî, Begavî'nin 'hadis ilminde derya, fıkıhta içtihat derecesinde bir imam ve ahlâkta sahabe meşrepli bir veli' olduğunu ittifakla kaydetmektedir.

İmam Begavî'nin tefsir tarihindeki başyapıtı Me'âlimü't-Tenzîl (Tefsîrü'l-Begavî), İslâm dünyasında rivayet tefsirleri arasında en sahih, en mutemet ve en bereketli eser kabul edilir. İbn Teymiyye, Mukaddime fî Usûli't-Tefsîr'inde; Zemahşerî, Kurtubî ve İbn Atıyye gibi tefsirleri mukayese ederken: 'Mevcut tefsirler arasında bid'atlardan ve zayıf hadislerden en uzak, sünnete en muvafık tefsir Begavî'nin Me'âlimü't-Tenzîl'idir' hükmünü vermiştir.

Begavî bu tefsirinde Ebû İshak es-Sa'lebî'nin meşhur el-Keşf ve'l-Beyân tefsirini esas almış; ancak Sa'lebî'nin naklettiği zayıf ve mevzu rivayetleri, asılsız kıssaları ve gereksiz lafız kalabalıklarını ayıklayarak (tahzib ve tenkîh) eseri altın ayarında bir metne dönüştürmüştür.

Eserde her âyetin nüzûl sebebi, Kur'an'ın Kur'an'la tefsiri, sahih hadislerle beyanı, sahâbe ve tâbiîn kavilleri zikredilir. Begavî lüzumsuz felsefî tartışmalara girmez; âyetin murâd-ı ilâhîsini doğrudan kalbe ulaştıracak bir vakar ve selâsetle tefsir eder.

Me'âlimü't-Tenzîl'in en mümeyyiz vasfı, tercümânü'l-Kur'ân Hz. Abdullah b. Abbâs, İbn Mes'ûd, Mücâhid b. Cebr, Katâde b. Diâme, Hasan-ı Basrî ve Dahhâk gibi selef müfessirlerinin rivayetlerini en güvenilir kanallarla nakletmesidir.

Begavî, tefsir sahasına sızan Yahudi ve Hristiyan menşeli uydurma rivayetlere (İsrâiliyyât) karşı son derece müteyakkız davranmıştır. Kıssalarda sadece âyetlerin zikrettiği kadarını ve sahih hadislerde tasdik edilen unsurları aktarmış; peygamberlerin masumiyetini ve ismet sıfatını zedeleyecek her türlü hezeyanı eserine almamıştır.

Bu sebeple Me'âlimü't-Tenzîl, asırlar boyunca medreselerde talebelerin Kur'an zevkini inşa eden en emniyetli liman olmuştur. Osmanlı uleması ve daha sonra gelen Hâzin gibi büyük müfessirler, tefsirlerini tamamen Begavî'nin bu sağlam temeli üzerine inşa etmişlerdir.

İmam Begavî'nin ilim dünyasına armağan ettiği en hacimli ve muhalled şaheseri Şerhu's-Sünne'dir. On altı büyük ciltten müteşekkil olan bu eser, sadece bir hadis derlemesi değil; fıkhu'l-hadîs (hadislerin fıkhî manaları ve ahkâma delaletleri) sahasında telif edilmiş en muazzam ansiklopedidir.

Begavî bu eserinde sahih ve hasen hadisleri fıkıh bablarına göre tasnif etmiş; her hadisin ardından ashâb-ı kirâm, tâbiîn ve dört mezhep imamlarının (Ebû Hanîfe, Mâlik, Şâfiî ve Ahmed b. Hanbel) o hadisten çıkardıkları hükümleri zikretmiştir. Mezheplerin delillerini tarafsız ve insaflı bir üslupla mukayese etmiştir.

Begavî, bir mezhebe körü körüne taassupla bağlanmayı reddeder; Şâfiî fakihi olmasına rağmen delili daha kuvvetli gördüğünde diğer imamların görüşlerini de takdirle zikreder. Şerhu's-Sünne, sünnet ile fıkhın birbirinden ayrılamaz iki kutlu ortak olduğunu dünyaya ilan eden bir âbidedir.

Begavî, Şerhu's-Sünne'de ve diğer hadis eserlerinde Sahîh-i Buhârî ve Sahîh-i Müslim başta olmak üzere Ebû Dâvûd, Tirmizî, Nesâî ve İbn Mâce'nin rivayetlerini cem etmiştir. Müellif, Horasan'ın büyük muhaddislerinden aldığı âli isnadlar ile hadisleri bizzat kendi senediyle Resûlullah'a (s.a.v.) ulaştırır.

Hadislerin sıhhat derecelerini tayin ederken son derece dakiktir. Râvilerin cerh ve ta'dîl durumlarını, hadisteki illetleri ve şâzz rivayetleri titizlikle açıklar. Hadis metninde geçen nâdir ve kapalı kelimeleri (Garîbü'l-Hadîs) lügat ve şiir şahitleriyle izah eder.

Onun hadisçiliği kuru bir sened nakilciliği değildir; lafzın altındaki nebevî hikmeti, teşrîî maksadı (hikmet-i teşrî') ve ahlâkî boyutu ortaya çıkaran derin bir irfânî vukûfiyettir.

İmam Begavî'nin İslâm dünyasında en çok okunan ve ezberlenen hadis mecmuası şüphesiz Mesâbîhu's-Sünne (Sünnetin Kandilleri / Işıkları) isimli eseridir. Begavî bu eseri, talebelerin ve ilim taliplerinin kolaylıkla mütalaa ve hıfzedebilmesi için senedleri hazfederek hazırlamıştır.

Eserin tasnif metodu dahiyanedir: Her bab altında hadisleri iki kısma ayırır; birinci kısma es-Sıhâh (Buhârî ve Müslim'in sahihleri), ikinci kısma ise el-Hisân (Ebû Dâvûd, Tirmizî ve diğer sünenlerdeki hasen hadisler) adını verir. Bu metot, hadislerin sıhhat mertebesini okuyucuya derhal fark ettirir.

Mesâbîh öylesine büyük bir kabul görmüştür ki, asırlar sonra Veliyyüddin el-Hatîb et-Tebrîzî eseri genişleterek ve üçüncü bir fasıl ekleyerek meşhur Mişkâtü'l-Mesâbîh'i vücuda getirmiştir. Hint alt kıtasından Osmanlı medreselerine kadar yüz binlerce talebe hadis tahsiline Begavî'nin bu kandilleriyle başlamıştır.

İmam Begavî sadece büyük bir müfessir ve muhaddis değil; aynı zamanda Şâfiî mezhebinin en seçkin müçtehid fukahâsındandır. Onun et-Tehzîb fî Fıkhi'l-İmâmi'ş-Şâfiî adlı sekiz ciltlik eseri, Horasan Şâfiî mektebinin ana kaynaklarından biridir.

İmam Nevevî, el-Mecmû' ve Ravzatü't-Tâlibîn'inde Begavî'nin fıkhî tercihlerine ve tahrîclerine yüzlerce yerde müracaat eder ve onu mezhebin en mutemet 'ashâb-ı vücûh'undan (içtihat kabiliyetine sahip fukahâ) sayar. Eser, Şâfiî fürûâtını sahih hadis delilleriyle temellendirmede emsalsizdir.

Begavî'nin fıkıhtaki üslûbu ifrat ve tefritten uzaktır; ihtilafları körüklemez, ibadetlerde takvâyı, muamelatta adaleti ve insanlar arası münasebetlerde hakkı üstün tutar.

İmam Begavî itikadî konularda Ehl-i Sünnet'in Selef-i Sâlihîn ve Ehl-i Hadis çizgisini tavizsiz biçimde temsil eder. Şerhu's-Sünne'nin mukaddimesinde ve Me'âlimü't-Tenzîl'in itikadî âyetlerinde kelâmî münakaşalara girmeksizin âyet ve sahih hadislerde zikredilen ilâhî sıfatlara bila-keyf (nasıllığına girmeden), teşbihe ve ta'tile düşmeden iman etmeyi emreder.

Ona göre hakiki tevhid; zihnî bir soyutlama değil, kulun bütün benliğiyle Allah'a teslim olması, emirlerine itaat etmesi ve Resûlullah'ın (s.a.v.) ahlâkıyla ahlâklanmasıdır. İmanın artıp eksileceğini, amelin imanın kemâlinden bir cüz olduğunu selef ulemasının nakilleriyle ispat eder.

Kalbin amellerine (ihlâs, havf, recâ, muhabbetullah, tevekkül) büyük ehemmiyet verir. Zühdü bir gösteriş değil, kalbin dünyaya ve masivaya esir olmaması olarak tarif eder.

Muhyissünne el-Begavî, İslâm medeniyetinin altın çağında Kur'an ve Sünnet'i aynı potada eriten, ilim ile ameli şahsında mükemmelen birleştiren kutlu bir kutuptur. O, vefatından dokuz asır sonra bile eserleriyle camilerde, medreselerde ve kütüphanelerde ümmetin yolunu aydınlatmaya devam etmektedir.

Modern çağın epistemolojik krizine, sünneti hafife alan modernist akımlara ve maneviyatsız şekilciliğe karşı İmam Begavî'nin mirası sarsılmaz bir kalkandır: Vahiy rehber, Sünnet mizan, Selef izzet ve Takvâ selâmettir.

Sihravemen İlimler Akademisi olarak İmam Begavî'nin bu muazzam külliyâtını, Horasan sünnet ve tefsir medeniyetinin şaheseri olarak kütüphanemize kazandırmaktan bahtiyarlık duyuyoruz.