Muhyiddîn el-Mağribî ve Hulâsatü'l-Mecistî: Merâga Rasathanesi Gezegen Modelleri ve Küresel Trigonometri

FÂSIL I: Endülüs ve Mağrip'ten Şam'a, Şam'dan Merâga'ya İlmin Seyri

13. yüzyıl, İslam dünyasının Moğol istilası ve Haçlı seferleriyle sarsıldığı bir buhran asrı gibi görünse de; ilimler tarihinde Endülüs, Mağrip ve Doğu İslam havzalarının dehalarını bir araya getiren muazzam bir terkip çağıdır. Bu terkibin en çarpıcı timsali, tam adı Muhyiddîn Yahyâ b. Muhammed b. Ebi'ş-Şükr el-Mağribî el-Endelüsî olan (ö. 682/1283) büyük riyaziyeci ve astronomdur.

Muhyiddîn el-Mağribî, Endülüs veya Mağrip'te tahsil gördükten sonra Dımaşk'a (Şam) intikal etmiş, Eyyûbî hükümdarı el-Melikü'n-Nâsır Yûsuf'un hizmetinde bulunmuştur. Hülâgû Han'ın Suriye'yi istilası sırasında esir düşmüş; fakat ilimdeki şöhreti ve felekiyyattaki derin vukufu sebebiyle Moğol hükümdarının başdanışmanı olan Nasîrüddîn-i Tûsî tarafından himaye edilerek Azerbaycan'da yeni kurulmakta olan Merâga Rasathanesi'nin çekirdek kadrosuna dahil edilmiştir. Mağribî, Batı İslam dünyasının (Endülüs astronomi ve geometri geleneğinin) birikimini Merâga'nın zengin rasat imkânlarıyla buluşturan eşsiz bir köprü olmuştur.

FÂSIL II: Merâga Rasathanesi'nin Kuruluşu ve Tûsî ile Ortak Çalışmalar

657/1259 senesinde Merâga tepesinde inşasına başlanan rasathane, dünya bilim tarihinin ilk modern araştırma enstitüsü niteliğindedir. Dört yüz bin ciltlik muazzam bir kütüphaneyi, dökümhaneleri, rasat aletleri imalathanelerini ve farklı din ve milletlerden en büyük astronomları (Kutbüddîn-i Şîrâzî, Necmeddîn el-Kâtibî, Müeyyedüddîn el-Urdî ve Çinli astronom Fao Mun-ci) bir araya getirmiştir.

Muhyiddîn el-Mağribî, bu büyük merkezde Tûsî ile birlikte rasat defterlerini bizzat tutan, duvar kadranını ve halkalı küreyi en çok kullanan baş gözlemcidir. Tûsî'nin riyaseti altında hazırlanan meşhur Zîc-i İlhânî'nin parametrelerinin toplanmasında Mağribî'nin 1260 ile 1274 yılları arasında gerçekleştirdiği kesintisiz ekliptik ve boylam gözlemleri temel teşkil etmiştir.

FÂSIL III: Hulâsatü'l-Mecistî: Batlamyus Eksen Kaçıklıklarına (Ekuant) Karşı Yeni Modeller

Mağribî'nin astronomi tarihindeki en mühim telifi, Hulâsatü'l-Mecistî (veya Talkîsu'l-Mecistî) adlı abidevî eseridir. Bu kitap basit bir özet değil; Batlamyus'un el-Mecistî'sine yöneltilen en esaslı itirazları ve alternatif geometrik modelleri ihtiva eden bir tashihtir.

Batlamyus, gezegenlerin hızlarının düzgün dairesel görünmesini sağlamak için "muaddilü'l-mesîr" (equant) adını verdiği hayalî bir nokta ihdas etmişti. Ancak bu nokta, hareketin merkezinde olmadığı için gezegenin kendi yörüngesinde fizikî olarak gayr-i muntazam (hızlanan ve yavaşlayan) bir hareket yapması neticesini doğuruyordu ki bu durum Aristotelesçi fiziğin "göksel küreler ancak sabit ve müntazam dairesel hareket yapabilir" aksiyomuna zıttı.

Muhyiddîn el-Mağribî, Tûsî ve Urdî'den farklı olarak, özellikle Güneş, Ay ve Merkür'ün hareketleri için ekuant noktasını tamamen devreden çıkaran yeni eksantrik-episikl kombinasyonları geliştirmiştir. Onun Ay teorisi için teklif ettiği çift episiklik model, Batlamyus'un Ay'ın Yer'e olan mesafesinin iki kat değiştiğini iddia eden ve Ay'ın gökteki çapının yarı yarıya küçülüp büyümesini gerektiren fahiş hatasını bertaraf etmiştir.

FÂSIL IV: Tahrîru Usûli Uklîdis ve Küresel Trigonometride Sinüs Teoremi

Mağribî aynı zamanda Öklid hendesesinin en yetkin müfessirlerindendir. Öklid'in Elemanlar kitabı üzerine yazdığı Tahrîru Kitâbi Uklîdis adlı eserinde, 5. aksiyomu (paralellik postülatı) derinlemesine incelemiş ve alternatif geometrilerin doğuşuna zemin hazırlayan ispat denemeleri yapmıştır.

Küresel trigonometri sahasında ise Menelaus teoreminin (şeklü'l-katta') getirdiği ağır ve karmaşık çarpım-bölüm zincirlerini sadeleştirmek üzere, küresel üçgenlerde Sinüs Teoremi'ni (Kānûnü'l-Cüyûb) müstakil bir matematiksel araç olarak kullanmıştır:

Bu teoremin gök küresine tatbiki sayesinde, bir yıldızın irtifaından azimut açısını, bir şehrin boylam farkından kıble istikametini bulmak saatler süren hesaplardan kurtarılmış, birkaç dakikalık cebirsel bir işleme dönüştürülmüştür.

FÂSIL V: Zîcü'l-Mağribî (ed-Dürrü'l-Yetîm): 1260-1280 Yılları Arası Boylam ve Ay Rasatları

Muhyiddîn el-Mağribî, Merâga'da Tûsî ile ortaklaşa yürüttüğü çalışmaların yanında, bizzat kendi bağımsız gözlemlerini topladığı ed-Dürrü'l-Yetîm (veya Tâcü'l-Ezyâc) adlı müstakil bir zîc telif etmiştir.

Bu eserin en dikkat çekici ciheti:

• 1264 ve 1270 yıllarında meydana gelen Ay tutulmalarını Merâga'dan bizzat müşahede ederek Ay'ın apogee (evc) ve perigee (hazîz) noktalarını yeniden tayin etmesi.
• Güneş'in yıllık apoje hareketini 66 yılda 1 derece olarak tespit etmesi (Batlamyus'un 100 yılda 1 derecelik hatalı kabulüne karşı).
• Kendi imal ettiği büyük çaplı azimut halkaları ve su terazileriyle meridyen geçiş anlarını dakik olarak kaydetmesidir.

FÂSIL VI: Muhyiddîn el-Mağribî'nin İslam Astronomisindeki Müstakil ve Özgün Yeri

Muhyiddîn el-Mağribî, İslam bilim tarihinde "Merâga Mektebi" olarak bilinen ve Batlamyus astronomisini yıkarak yerine matematiksel olarak tutarlı yeni modeller koyan devrimin en kilit aktörlerinden biridir. Onun eserleri, Şam ve Kahire üzerinden Memlûk astronomlarına (İbnü'ş-Şâtır), oradan da Doğu Avrupa ve Rönesans İtalya'sına intikal etmiştir.

Mağribî'nin ilmî metodolojisi, hiçbir otoriteyi peşinen kabul etmeyen, her hendesî önermeyi gökyüzünün canlı rasadıyla sınayan radikal bir tahkik şuuruna dayanır. O, Endülüs'ün derin felsefî tefekkürü ile Doğu rasathanelerinin dakik gözlem tekniğini şahsında birleştiren müstesna bir İslam allâmesidir.