Muhyî-i Gülşenî ve Bâleybelen: Dünyanın İlk Kurgusal Dili, Tasavvuf Metafiziği ve Gülşeniyye İrfânı Külliyâtı

Dünya dilbilim ve tasavvuf tarihinin en sıradışı dâhilerinden biri Muhyî-i Gülşenî Mehmed Çelebi (1528-1605)'dir. 1528 yılında Osmanlı'nın eski payitahtı Edirne'de dünyaya gelmiştir. Gençliğinde iyi bir medrese tahsili görmüş, inşâ ve kitabet sanatındaki mahareti sebebiyle bürokrasiye girerek divan kâtipliği yapmıştır.

Lakin zâhir ilimleri ve dünya mansıpları ruhundaki hakikat susuzluğunu dindirmeye yetmeyince, devrin büyük mürşidi ve Halvetiyye-Gülşeniyye tarikatının pîri İbrâhim-i Gülşenî (ö. 1534)'nin halifelerine intisap etmiştir. Şeyh Ahmed Hayâlî ve İbrâhim Gülşenî'nin oğlu Ahmed Hayâlî Efendi'nin terbiyesi altında nefsini tezkiye etmiş, ardından Mısır'a giderek Kahire'deki meşhur Gülşenî Âsitânesi'ne yerleşmiştir.

«Harf kabuktur, mânâ özdür; lakin özü kabuksuz muhafaza eylemek beşer için muhaldir. Hakîkat lisanı, Hakk'ın gönle ilka ettiği sırdır.» — Muhyî-i Gülşenî

Kahire'de Kubbetü'l-Gülşenî tekkesinde kırk yılı aşkın bir süre şeyhlik, tedris ve telif ile meşgul olmuş, 1605 yılında Kahire'de Hakk'a yürümüştür.

Muhyî-i Gülşenî'yi dünya kültür ve düşünce tarihinde eşsiz kılan en büyük başarısı, Bâleybelen (veya Asl-ı Lisân / Bâl-i Belen) adını verdiği dünyanın bilinen ilk kurgusal ve yapay dilini icat etmiş olmasıdır.

Batı dünyasında yapay diller (Esperanto, Volapük, Interlingua) 19. yüzyılın sonlarında ortaya çıkmışken; Muhyî-i Gülşenî bundan tam üç asır evvel, 16. yüzyılın ikinci yarısında Kahire'de grameri, sentaksı, fiil çekimleri ve on binlerce kelimelik lügati olan eksiksiz bir yapay dil inşa etmiştir.

Bu dil, salt bir şifreleme veya eğlence vasıtası değil; tasavvufun en derin vahdet-i vücûd sırlarını, tecelli mertebelerini ve hakikat-i Muhammediyye inceliklerini ifade etmek üzere tasarlanmış mukaddes bir irfan dilidir.

Muhyî-i Gülşenî, Bâleybelen'i inşa ederken İslâm medeniyetinin üç ana dili olan Elsine-i Selâse'nin (Arapça, Farsça ve Türkçe) en güçlü vasıflarını dâhiyane bir matematiksel tenasüple mezcetmiştir.

• Arapça'dan: Kök kelime (iştikak) ve vezin sistemi alınmış; her kökten mantıksal türetme kurallarıyla isim, sıfat ve masdarlar üretilmiştir.
• Farsça'dan: Terkip, izafet, zarf ve edat mantığı ile şiirsel ahenk tevarüs edilmiştir.
• Türkçe'den: Sondan eklemeli yapı, fiil çekim zenginliği ve mantık sadeliği entegre edilmiştir.

Bâleybelen'de «Bâl» (dil, lisan), «i» (bağlaç), «belen» (bilen, öğreten) mânâsına gelir; yani «Dilsizlere dil veren / Muhabbet lisanını öğreten» demektir. Alfabesi Arap harflerine dayanmakla birlikte bazı özel sesler için yeni işaretler ihdas edilmiştir.

Muhyî-i Gülşenî'nin böyle bir dili inşa etmesinin arkasında çok derin iki tasavvufî ve sosyolojik gerekçe yatmaktadır:

1. Sırrı Korumak (Ketm-i Esrâr): Hallâc-ı Mansûr ve Seyyid Nesîmî gibi mutasavvıfların zâhir ulemâsı tarafından şathiyeleri sebebiyle tekfir edilip katledilmesi, Muhyî'yi derin tasavvufî hakikatleri (vahdet-i şühûd ve vahdet-i vücûd sırlarını) nâ-ehil (ehil olmayan) kimselerin taassubundan koruyacak özel bir lisan geliştirmeye sevk etmiştir.
2. Evrensel Derviş Lisanı: Türk, Arap, Fars, Kürt ve Rum dervişlerin aynı tekkede hiçbir kavmî taassuba düşmeksizin müşterek bir aşk ve marifet diliyle anlaşmalarını sağlamak gayesi gütmüştür.

«Bu lisan, kesret vadisinde dağılan akılları tevhid vahdetinde cem eylemek için indirilen bir ilham-ı rabbânîdir.» — Muhyî

Muhyî-i Gülşenî, icat ettiği bu dille çok sayıda eser telif ederek Bâleybelen'i yaşayan bir edebî ve irfânî külliyat haline getirmiştir.

• Kânûn-ı Bâleybelen: Dilin gramer kurallarını, morfoloji ve sentaks kaidelerini izah eden temel kurallar kitabıdır.
• Kitâb-ı Asl-ı Lisân: Bâleybelen'in on bini aşkın kelimesini Arapça, Farsça ve Türkçe karşılıklarıyla şerh eden devasa sözlüktür.
• Bâleybelen Şiirleri ve Kasideleri: Tevhid, na't ve münâcât vadisinde Bâleybelen diliyle yazılmış enfes manzumelerdir.

Bu metinler, dilin yalnızca teorik bir kurgu olarak kalmayıp sanat ve felsefe üretmeye muktedir bir zenginliğe kavuşturulduğunun en somut delilidir.

Muhyî-i Gülşenî'nin tasavvuf tarihi bakımından en mühim ve şaheser kabul edilen Türkçe eseri Menâkıb-ı İbrâhim-i Gülşenî'dir.

Müellif bu dev eserde mürşidi İbrâhim-i Gülşenî'nin Azerbaycan (Tebriz), Akkoyunlu sarayı (Uzun Hasan meclisleri), Diyarbakır ve Kahire'deki hayatını roman akıcılığında bir üslupla kaleme almıştır. Eser sadece bir kerametler mecmuası değil; 15. ve 16. yüzyıl Ortadoğu'sunun siyasî çalkantılarını, Safevî-Osmanlı mücadelesini, Yavuz Sultan Selim'in Mısır fethini ve devrin tasavvufî zihniyetini anlatan paha biçilmez bir tarih kaynağıdır.

İbrâhim-i Gülşenî'nin Kanûnî Sultan Süleyman devrinde İstanbul'a çağrılıp ulemâ meclisinde imtihan edilişi ve beraat edişi faslı eserin en heyecanlı bölümlerindendir.

Bâleybelen'in kelime kökleri ve ses yapısı tetkik edildiğinde, Muhyî-i Gülşenî'nin İslâm harf metafiziğine (İlm-i Hurûf ve Cifr) ne derece derinlemesine vâkıf olduğu görülür.

Lakin Muhyî, aşırı ve ilhâdî Hurûfî fırkaların bâtıl itikatlarından tamamen uzak durmuş; Ehl-i Sünnet tasavvuf dairesinde kalarak harfleri ilahî tecellîlerin aynası kabul etmiştir. Kur'ân-ı Kerîm'in başındaki Hurûf-ı Mukattaa'nın bâtınî mânâlarını, noktanın daireye ve harfe dönüşüm felsefesini Bâleybelen'in fonetiğine nakşetmiştir.

«Elif Zât'a, Bâ Melekût'a, Cîm Ceberût'a delalet eder; her harf arşın bir rüknünden haber getirir.» — Muhyî

Muhyî-i Gülşenî'nin ömrünü vakfettiği Kubbetü'l-Gülşenî (Kahire Gülşenî Tekkesi), Mısır'daki en muazzam Osmanlı mimari ve irfan külliyelerinden biridir.

Tekke, hem zikir ve riyazet mahalli hem de Arap, Türk ve Acem dervişlerin kardeşçe ilim tahsil ettiği beynelmilel bir akademi hüviyetindedir. Tekkede her gün Mesnevî, Gülşen-i Râz ve İbrâhim-i Gülşenî'nin Manevî'si okunur; mûsikî, ney ve semâ ile gönüller tezkiye edilirdi. Muhyî, bu tekkede yüzlerce talebe yetiştirmiş ve Bâleybelen'i dervişlerine talim etmiştir.

Bu dergâh, Osmanlı'nın fethettiği Arap topraklarındaki kültürel entegrasyonun ve manevi kardeşliğin en parlak numunesidir.

Muhyî, sadece bir dil mimarı ve tarihçi değil; aynı zamanda divan sahibi kudretli bir mutasavvıf şairdir. Türkçe, Arapça, Farsça ve bizzat kurduğu Bâleybelen dili olmak üzere dört ayrı dilde şiirler inşad etmiştir.

Şiirlerinde ilahî aşk, vahdet neşvesi, nefs terbiyesi ve fenâfillâh makamları ana temalardır. Fuzûlî ve Yûnus Emre rûhunu mezceden lirik gazelleri, tekkelerde bestelenerek asırlarca zikir meclislerinde ilahi olarak terennüm edilmiştir.

«Gülşenî bülbülüyüz nâle vü feryâdımız var / Aşk derdine düşeli gayrı ne dâdımız var.» — Muhyî-i Gülşenî

Edebî kudreti, felsefî derinliğiyle birleştiğinde onu 16. yüzyıl Osmanlı tasavvuf edebiyatının zirvelerinden biri kılmıştır.

Muhyî-i Gülşenî ve Bâleybelen mirası, Osmanlı'nın son devirlerinde kütüphane raflarında unutulmaya yüz tutmuşken, 20. yüzyılda Fuat Köprülü, Mithat Sertoğlu ve bilhassa Mustafa Koç'un titiz neşirleriyle yeniden dünya ilim kamuoyunun dikkatine sunulmuştur.

Bugün modern dilbilimciler (linguistler) ve yapay dil araştırmacıları, Muhyî-i Gülşenî'yi Thomas More'un Utopia'daki kurgusal dilinden ve John Wilkins'in felsefî dil projelerinden çok daha evvel ve mükemmel bir gramerle dil inşa eden «dünyanın ilk gerçek yapay dil mucidi» olarak selamlamaktadır.

«Muhyî-i Gülşenî, şark irfânının sınır tanımaz tefekkür gücünü ve İslâm medeniyetinin lisaniyat dehasını şahsında tecessüm ettirmiş müstesna bir âbidedir.»

Bâleybelen ve Muhyî'nin eserleri, Türk-İslâm kültürünün dünya düşünce mirasına armağan ettiği en özgün şaheserler arasında ebediyen parıldayacaktır.