Prof. Dr. Muhammed Hamidullah: İslâm Peygamberi, Diplomatik Vesikalar ve Hadis Tarihi Külliyâtı

Muhammed Hamidullah (1908-2002), Haydarâbâd Dekkan Devleti'nde köklü bir ulema ailesinde dünyaya gelmiş; Osmaniye Üniversitesi'nde hukuk tahsilinin ardından Bonn ve Paris Sorbonne üniversitelerinde doktora derecelerini tamamlamıştır. Haydarâbâd'ın Hindistan tarafından ilhak edilmesinden sonra vatanına dönemeyerek 'vatansız' (haymatlos) bir ilim muhaciri olarak Paris'te yaşamış, hiçbir dünyevî makam ve serveti kabul etmeyerek hayatını Asr-ı Saâdet kaynaklarını tahkike vakfetmiştir. İstanbul, Ankara ve Erzurum üniversitelerinde verdiği derslerle Türkiye'deki ilâhiyat ve İslâmî ilimler neslini derinden etkilemiştir.

Hamidullah'ın İslâm dünyasına en büyük tarihî hediyesi, Şam ve Berlin kütüphanelerinde keşfettiği Sahîfe-i Hemmâm b. Münebbih el-Yemânî'dir. Sahâbî Ebû Hüreyre'nin bizzat kendi el yazısıyla talebesi Hemmâm'a yazdırdığı 138 hadislik bu metin, Goldziher ve Schacht gibi şarkiyatçıların 'hadisler hicrî ikinci ve üçüncü asırda uydurulmuştur' tezini kesin olarak çürütmüştür. Zira bu sahîfedeki rivayetler, yüz küsur yıl sonra telif edilen İmam Ahmed'in Müsned'i ve Buhârî'nin Sahîh'indeki metinlerle harfiyen uyuşmaktadır.

Hamidullah'ın iki ciltlik abidevî eseri İslâm Peygamberi (Le Prophète de l'Islam), siyeri efsanelerden ve destansı rivayetlerden arındırıp tamamen birinci el tarihî vesikalara, coğrafî keşiflere ve sosyopolitik tahlillere dayandıran modern bir şaheserdir. Eser, Peygamberimiz'in (s.a.v.) risaletini Arap yarımadasının coğrafi yapısı, kabileler dengesi, Sasani-Bizans jeopolitiği ve iktisadî hatlar bağlamında ele alarak nübüvvetin evrensel ve rasyonel dinamiklerini gözler önüne serer.

Hamidullah, el-Vesâiku's-Siyâsiyye li'l-Ahdi'n-Nebevî ve'l-Hılâfeti'r-Râşide adlı çalışmasında, Hz. Peygamber ve Hulefâ-yi Râşidîn devrine ait 300'ü aşkın resmî mektup, ahidnâme, barış muahedesi, imtiyaz fermanı ve diplomatik vesikayı toplamış ve şerhetmiştir. Bu çalışma, Asr-ı Saâdet'in sadece ibadetler manzumesi değil; muazzam bir diplomatik mektep, uluslararası hukuk nizamı ve idarî teşkilat kurduğunu şüpheye yer bırakmayacak biçimde ispatlamıştır.

Hamidullah'ın dünya hukuk tarihine kazandırdığı en mühim kavramlardan biri, Medine Vesikası'nın (Kitâb / Sahîfe) 'tarihin ilk yazılı anayasası' olduğudur. 47 (veya 52) maddeden oluşan bu metin; Evs, Hazrec, Muhacirler ve Yahudi kabilelerini ortak bir siyasî birlik (Ümmet) altında toplamış; inanç hürriyetini, ortak savunma mükellefiyetini, kan davalarının ilgâsını ve iç hukuk muhtariyetini güvenceye alarak modern federal ve çoğulcu anayasaların 14 asır önündeki temelini atmıştır.

Müellif, Paris Üniversitesi'nde hazırladığı 'el-Hıdr el-İslâmî' tezi ve Muslim Conduct of State adlı eserinde, uluslararası kamu hukukunun (Devletler Hukuku) Batı'da Grotius ile değil, sekiz asır evvel İmam Muhammed eş-Şeybânî'nin Kitâbü's-Siyer'i ve Hz. Peygamber'in savaş ahlakı uygulamalarıyla başladığını belgelemiştir. Sivillerin, kadınların, çocukların, din adamlarının ve tabiatın korunmasını emreden nebevî harp hukuku ilkelerini modern hukuk metodolojisiyle tahlil etmiştir.

Hamidullah'ın Fransızca Kur'an tercümesi (Le Saint Coran), Fransızca konuşulan dünyada İslâm'ın doğru anlaşılmasında bir dönüm noktası olmuştur. Onlarca baskı yapan ve yüz binlerce nüshaya ulaşan bu tercüme, bizzat pek çok Batılı entelektüelin ihtidasına vesile olmuştur. Hamidullah, tercümesinde lügavî titizliği tefsirî derinlikle birleştirmiş, kavramların özgün İslâmî mânâlarını Fransızca zihniyete başarıyla aktarmıştır.

Hamidullah, İslâm anayasa hukukunun temel sacayaklarını 'Hâkimiyet-i İlâhiyye', 'Hilafet ve Emânet', 'Şûrâ (İstişare)' ve 'Adalet' olarak tasnif eder. İslâm devletinin teokratik bir ruhban devleti yahut saltanatçı bir monarşi olmadığını; yöneticinin hukuka bağlı olduğu, ferdin temel haklarının kutsal sayıldığı ve kamu malının beytülmâl emâneti olarak korunduğu hukuk devleti modelini Asr-ı Saâdet tatbikatıyla ortaya koymuştur.

Hamidullah sadece bir araştırmacı değil, yaşayan bir sünnet ahlakı timsalidir. Paris'te bir tavan arasında, kitap yığınları arasında, bir tek hasır ve daktilosuyla yaşamış; telif ücretlerini, devlet ödüllerini (Kral Faysal Ödülü dahil yüz binlerce doları) doğrudan yetimlere ve mültecilere bağışlamıştır. Kendisine takdim edilen ikbal ve şöhret tekliflerini 'Benim ilimden başka gayem yoktur' diyerek elinin tersiyle itmiş; takva ve tevazuda selef-i sâlihînin asîl izini sürmüştür.

2002 yılında Florida'da vefat eden Prof. Dr. Muhammed Hamidullah, arkasında yüzlerce ciltlik muhalled eser, binlerce makale ve modern İslâm araştırmalarına yön veren bir tahkik metodolojisi bırakmıştır. O; rivayet ile dirayeti, şarkiyatçı şüpheleri bertaraf eden arşivcilik disiplinini ve Asr-ı Saâdet'e duyulan aşk dolu vefayı şahsında meczetmiş, 20. yüzyılın en büyük İslâm allâmelerinden biri olarak tarihe geçmiştir.