Muhammed b. Süleyman el-Cezûlî ve Delâilü'l-Hayrât: Salavât-ı Şerîfe Metafiziği, Nûr-ı Muhammedî ve Zâkirler Meclisi Külliyâtı

Ebû Abdillâh Muhammed b. Süleyman b. Ebî Bekr el-Cezûlî es-Simlâlî eş-Şerîf el-Hasenî (ö. 870 / 1465), Mağrib-i Aksâ'nın (Fas) en büyük velilerinden, Şâzeliyye tarikatının müceddidi ve ehl-i beyt soyundan gelen büyük bir mürşid-i kâmildir. Berberi Cezûle kabilesine mensup olan müellif, Fas ve Merakeş medreselerinde zâhirî ilimleri ikmal ettikten sonra Medine-i Münevvere ve Kudüs'e seyahat etmiş, Ebû İshak İbrâhim el-Mecrâdî ve Ebû Abdullah Muhammed Emgâr gibi büyük meşâyihten feyz alarak hilafet hırkası giymiştir.

Eseri Delâilü'l-Hayrât ve Şevârikü'l-Envâr fî Zikri's-Salât 'ale'n-Nebiyyi'l-Muhtâr (Hayırlara Deliller ve Seçilmiş Peygambere Salavâtın Nurlu Doğuşları), telif edildiği günden bu yana İslâm âleminde Kur'ân-ı Kerîm'den sonra en çok istinsah edilen ve okunan başucu dua mecmuası olmuştur.

«İmam Cezûlî bir gün abdest almak için bir kuyu başına gelir; fakat kuyu derin, ip ve kova yoktur. Orada bulunan küçük bir kız çocuğu kuyuya tükürür ve su aniden kaynayarak kuyu ağzına kadar taşar. Cezûlî hayretle 'Bu makama nasıl eriştin?' diye sorduğunda kız: 'Fahr-i Kâinat Efendimiz'e (s.a.v.) kesintisiz salavât getirmekle eriştim' der. Cezûlî bunun üzerine ömrünü salavâtları derlemeye adar.» — Menâkıb-ı Cezûlî

Bu hâdise, Delâilü'l-Hayrât'ın telifine kıvılcım olmuş; müellif bütün hadis ve tasavvuf kaynaklarındaki en sahih ve feyizli salavât terkiplerini bir araya getirmiştir.

İmam Cezûlî, eserine Ahzâb Sûresi 56. âyet-i kerîmesiyle başlar: «Şüphesiz Allah ve melekleri Peygamber'e salât ederler. Ey iman edenler! Siz de ona salât edin ve tam bir teslimiyetle selâm verin.»

Müellif, salât kavramının üç mertebesini tefsir eder:

• Allah'ın Salâtı: Rahmet, mağfiret, rıdvân ve Habibinin makamını sonsuzca yükseltmektir.
• Meleklerin Salâtı: İstiğfar etmek, dua etmek ve Nûr-ı Muhammedî'ye tazimle secdeye kapanmaktır.
• Müminlerin Salâtı: Şefaat talebi, muhabbet arzı, bîat tazeleme ve sünnetine inkıyad etmektir.

Eserde zikredilen sahih hadisler, salavâtın faziletini gözler önüne serer: «Kim bana bir salavât getirirse, Allah ona on salât eder, on günahını siler ve derecesini on kat yükseltir.» Salavât, kulun amelleri kabul olmasa dahi bizzat kendisi müstakil olarak kabul edilen yegâne ibadettir.

Delâilü'l-Hayrât, alelâde bir dua kitabı değil; derin bir Peygamber metafiziğidir. İmam Cezûlî, Câbir b. Abdillâh hadisine ve Şâzelî irfânına istinaden Nûr-ı Muhammedî (Hakîkat-i Muhammediyye) doktrinini işler:

«Allah Teâlâ hiçbir şey yaratılmamışken ilk olarak senin Peygamberinin nûrunu Kendi nûrundan yarattı...» — Hadis-i Şerîf

Bu nûr, kâinat ağacının çekirdeğidir. Arş, Kürsî, Levh, Kalem, melekler, gökler ve yerler bu ilk nûrun tecellîsinden halk edilmiştir. Dolayısıyla Efendimiz'e (s.a.v.) salât etmek; varlığın yaratılış gayesine, kozmik nizama ve ilâhî rahmet kaynağına şükran arz etmektir. Salavât getiren zâkir, bu kozmik rezonansa dahil olur ve kalbindeki zulmetleri yakıp yok eder.

Delâilü'l-Hayrât'ın en mühim ve esrarlı bölümlerinden biri, metnin başında yer alan Resûl-i Ekrem Efendimiz'in 201 mübarek ismidir (Esmâ-i Şerîfe). Bu isimler, Efendimiz'in dünyevî ve semavî mertebelerini remzeder:

• Muhammed & Ahmed & Hâmid & Mahmûd: Yerde ve gökte sonsuz hamde layık kılınan, hamd sancağının (Livâü'l-Hamd) sahibi.
• Fâtih & Hâtim: Hakikat kapılarını açan ve nübüvvet zincirini kemale erdirip mühürleyen.
• Tâhâ & Yâsîn: İlahî hitapların muhatabı, kâmil insan sırrı.
• Rûhu'l-Kuds & Rûhu'l-Hakk: Mukaddes nefes ve hakikat ruhu.
• Sâhibü'l-Mîrâc & Sâhibü'l-Kevser: Göklere urûc eden ve ümmetine ebedî hayat pınarından içiren.

Ulema ve meşâyih, bu 201 ismi ihlasla okumanın sıkıntıları giderdiğine, rızka bereket verdiğine ve rüyada Fahr-i Kâinat'ı müşâhede etmeye vesile olduğuna ittifak etmiştir.

İmam Cezûlî, eserini müridlerin ve zâkirlerin günlük hayatlarına kolayca tatbik edebilmeleri için sekiz hizbe (bölüme) ayırmıştır. Her gün için hususi bir vird tertip edilmiştir:

• Pazartesi (1. Hizb): İstiftâh, Esmâ-i Hüsnâ, Esmâ-i Nebeviyye ve ilk salavâtlar.
• Salı (2. Hizb): Salavât-ı Şerîfe'nin kemâl dereceleri ve istiğfârât.
• Çarşamba (3. Hizb): Kalp tasfiyesi ve şefaat duaları.
• Perşembe (4. Hizb): Mîrâc, Arş ve melekût tesbihatlarıyla müzeyyen salavâtlar.
• Cuma (5. Hizb): Cuma gününün bereketi, Salâtü'l-Fâtih ve Meşîşiyye feyzi.
• Cumartesi (6. Hizb): Nebevî cemâle vuslat ve hüsn-i hâtime duaları.
• Pazar (7. Hizb): Tevhidin kemâli ve umûmî bağışlanma tazarruları.
• İkinci Pazartesi (8. Hizb): Hatim duası ve şükrâne meclisi.

Bu disiplinli vird, zâkirin kalbini kesintisiz bir feyiz pınarına bağlar.

Delâilü'l-Hayrât yazmalarının hemen başında, Hücre-i Saâdet'in, Ravza-i Mutahhara'nın, Minber-i Şerîf'in ve Cennet Bahçesi'nin minyatür çizimleri yer alır. İmam Cezûlî, bu makamların ziyaret âdâbını büyük bir tazimle vazederek müridi Medine iklimine taşır:

• Kabir ile Minber Arası: «Evimle minberim arası cennet bahçelerinden bir bahçedir» hadisinin sırrı; burada kılınan iki rekat namazın ve edilen duaların arş-ı a'lâya yükselişi.
• Huzûr-ı Saâdette Durulma Hali: Resûlullah (s.a.v.) kabrinde diridir, ümmetinin selâmını bizzat işitir ve mukabele eder. Ziyaretçi sesini yükseltmemeli, kalbini dünyadan tamamen tecrit etmelidir.
• Hz. Ebû Bekir ve Hz. Ömer'e Selâm: Sıddîk-ı Ekber ve Fâruk-ı A'zam'ın Efendimiz'in yanındaki makamlarına hürmet ve ehl-i beyt ile ashabın müşterek muhabbeti.

Tasavvuf büyükleri, âhir zamanda kâmil mürşid bulmanın zorlaştığı fetret dönemlerinde salavât-ı şerîfenin mürşid makamına kaim olduğunu beyan etmişlerdir. İmam Cezûlî bu hakikati şöyle açıklar:

«Diğer zikirlerde gafletle okunursa feyiz kesilebilir; ancak salavât-ı şerîfe öyle bir nûrdur ki, gafletle dahi okunsa bereketi zâil olmaz. Zira salavât doğrudan doğruya Resûlullah'a arzolunur ve o meclise melekler nüzul eder.» — İmam Cezûlî

Salavât; kalpteki vesveseleri, günah paslarını ve nefsanî kederleri yakan manevi bir kükürttür (kibrît-i ahmer). Zâkir, salavâta devam ettikçe ahlâkı güzelleşir, öfkesi hilme, hırsı kanaate inkılap eder.

İmam Cezûlî, Mağrib tasavvuf tarihinde 'Cezûliyye' kolunun kurucusudur. Merakeş şehrinin yedi büyük manevi koruyucusu olan 'Seb'atü Ricâl'in (Yedi Erenler) en parlak simalarındandır:

• On İki Bin Mürid: Cezûlî'nin irşad halkasında aynı anda on iki binden fazla müridin zikir ve riyazet yaptığı rivayet edilir.
• Cihad ve Müdafaa: Cezûlî sadece bir tekke şeyhi değil, Portekiz işgaline karşı Mağrib sahillerini müdafaa eden bir mücahiddir. Nitekim 870 yılında zehirlenerek şehit edilmiştir.
• Çürümeyen Mübarek Beden: Şehadetinden 77 yıl sonra kabri Merakeş'e nakledilmek üzere açıldığında, mübarek bedeninin dün defnedilmiş gibi taptaze olduğu, kefeninin ve kokusunun bozulmadığı tarihen tevsik edilmiştir.

Delâilü'l-Hayrât, Osmanlı Devleti'nde âdeta millî ve resmî bir vird haline gelmiştir. Padişahlardan yeniçerilere, ulemadan ev hanımlarına kadar her Osmanlı ferdinin evinde bir Delâil nüshası bulunurdu:

• Hattatların Murakkaa ve Mushaf İmtihanı: Hâfız Osman, Şeyh Hamdullah, Ahmed Karahisârî, Seyyid Abdullah ve Mehmed Şevki Efendi gibi Osmanlı hat üstatları, en muhteşem nesih ve sülüs hünerlerini Delâil yazmalarında sergilemişlerdir.
• Tezhip ve Cilt Sanatı: Altın varaklarla, gül ve lale motifleriyle süslenen Delâil nüshaları, Topkapı Sarayı ve Türk-İslâm Eserleri Müzesi'nin en kıymetli hazineleridir.
• Savaşta Sancak Altında Okunması: Osmanlı ordusu sefere çıkarken Delâil-hânlar ordunun önünde yürür, zafer ve gazâ için Delâil hatimleri yapılırdı.

Delâilü'l-Hayrât üzerine Doğu'da ve Batı'da sayısız şerh yazılmıştır. Bunların başında Şâzelî şeyhi Ahmed Zerrûk'un şerhi, Fasî'nin Metâli'u'l-Meserrât'ı ve Osmanlı coğrafyasında asırlarca sevilerek okunan Kara Dâvûd Efendi Şerhi (Tevfîku Muvaffıkı'l-Hayrât) gelir.

Kara Dâvûd Şerhi, Delâil'deki her bir cümlenin esrarını hadislerle, menkıbelerle ve felsefî izahlarla halkın anlayacağı tatlı bir Türkçe ile şerh etmiş; kahvehanelerden camilere kadar her mecliste okunmuştur.

Delâilü'l-Hayrât; asırları aşan manevi cazibesiyle, müminin gönlü ile Fahr-i Âlem Efendimiz (s.a.v.) arasında kurulmuş kopmaz bir nûr köprüsü, kederli kalplerin sığınağı ve İslâm muhabbetullah ve muhabbet-i Resûl irfânının ölümsüz tacıdır.